विस्फोट पु० विस्फोटयति वि + स्फुट--णिच्--अच् । (विष- फोडा) व्रणभेदे स्वार्थे क । स्फोटकमेदे “विस्फोटकभया- पहा” शीतलास्तोत्रम् । तद्रोगनिदानादि भावप्र० उक्तं यथा “तत्र विस्फोटस्य विप्रकृष्टं निदानपूर्विकां संप्राप्तिमाह “कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च । तथर्तुदोषेण विपर्य्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु । त्वचमाश्रित्य ते रक्तं मांसास्थीनि प्रदुष्य च । घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान्” । ऋतुदोषेण ऋतुहेतुकशीतोष्णादीनामतियोगेन । विपर्य्ययेण अतू- चिताहारविहारवैपरीत्येन । त्वचमाश्रित्य त्वचि विस्थो- टान् कुर्वन्तीत्यर्थः । ज्वरपुरःसरान् ज्वरपूर्वान् । पूर्व- रूपमाह “अग्निदग्धा इव स्फोटवः सज्वरा रक्तपित्तजाः । क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फाटा इति ते स्मृताः” । रक्तपित्तजाः एतेन सर्वेषु विस्फोटकेषु रक्तपित्तयोः प्र- धानकारणत्वम् यथा शूलेषु वातस्य, तथा वातानुगति- रपि बोद्धव्या । तथा च भोजः “यदा रक्तञ्च पित्तञ्च वातेनानुगतं त्वचि । अग्निदग्धनिभान् स्फोटान् कुरुतः सर्वदेहगान्” । अथ वातिकमाह “शिरोरुक्शूलभूयिष्ठं ज्वरतृट्पर्ववेदनम् । सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोट- लक्षणम्” । शूलं तोदरूपम् । अथ पैत्तिकमाह “ज्वर- दाहरुजापाकस्रावतृष्णासमन्वितम् । षीतलोहितवर्णञ्च पित्तविस्फोटलक्षणम्” । श्लैष्मिकमाह “छर्धारोचकजा- ड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः । यस्मिन्नरुक् चिरात् पाकः स विस्फोटः कफात्मकः । जांव्यम् जडस्वमङ्गा- [] नाम् । कफपैत्तिकमाह “कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैश्च कफपैत्तिकः” । अथ वातपित्तजमाह “वातपित्तकृतोयस्तु तत्र स्यात्तीव्रवेदना” । वातश्लैष्मिकमाह “कण्डूस्तै- मित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम्” । सान्निपातिकमाह “मध्ये निम्नोन्नतान्तश्च कठिनः स्वल्पपाकवान् । दाहरा- गतृषामोहच्छर्दिमूर्च्छारुजाज्वराः । प्रलापो वेपथुर्मूर्च्छा सोऽसाध्यश्च त्रिडोषजः” । मोहो विपरीतं ज्ञानम् मूर्च्छा सर्वथा ज्ञानशून्यता । रक्तजमाह “वेदितव्याश्च र- क्तेन पैत्तिकेन च हेतुना । गुञ्जाफलसमा रक्ता रक्त- स्रावा विदाहिनः । न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगि- शतैरपि” । पैत्तिकेन हेतुना पित्तस्य हेतुना कष्ट्वादिना- रक्तपित्तस्य तुल्यत्वात् सिद्धैर्योगिशतैरपि ते सिद्धिं न स मायान्ति । विस्फोटकभेदानाह “एते चाष्टविधा वाह्या आन्तरोऽपि भवेदयम् । तस्मिन्नन्तर्व्यथा तीव्रा ज्वर युक्ताभिजायते । यस्मिन् वहिर्गते स्वास्थ्यं न वातस्य वहिर्गतिः । तत्र वातिकविस्फोटक्रिया कार्य्या विजानता” एतेषामुपद्रवानाह “तृट्श्वासमांससङ्कोचदाहहि क्कामद- ज्वराः । विसर्पमर्मसंरोधास्तेषामुक्ता उपद्रवाः” । मांस- सङ्कोचः मांसस्य शठितम् । मर्मसंरोधो मर्मव्यथा । तेषां विस्फोटानां केचिदुपद्रवाणां लक्षणान्तरं पठन्ति “हिक्का- श्वासाऽरुचिस्तृष्णा साङ्गमर्द्दा हृदिव्यथा । विसर्पज्वरहृ- ञ्जासाः विस्फाटानामुपद्रवाः” । साध्यत्वादिकमाह “एक- ष्टोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः । सर्वरूपा- न्वितो घोरो ह्यसाध्यो भूर्य्युपद्रवः” । २ कुष्ठभेदे “स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटास्तु तनुत्वचः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939-a) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।