🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:40:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वीजपूर
vījapūra
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीजपूर, वीजपूरक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिजौरा नीबू ।
२. चको- तरा ।
३. गलगल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीजपूर पु० पूर्य्यते पूर + घञ् ३ त० । (टावा लेवु) जम्बोर भेदे वाजपूर्णोऽप्यत्र । “वीजपूरफलं स्वादु रमेऽम्लं दोपनं लघु । रक्तपित्त- हरं कण्ठजिह्वाहृदयशोधकम् । श्वासकासारुचि- हरं हृद्यं तृष्णाहरं स्मृतम्” । तद्भेदमधुककंटी गुणा यथा “वीजपूरोऽपरः प्रोक्तामधुरा मधुमर्कटी । मधु- ककीटका स्वाद्वी रोचनी शीतला गुरुः । रक्तपित्तक्षय- श्वासकासहिक्काभ्रमापहा” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4940,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीजपूरः, पुं, (वीजानां पूरः समूहो यत्र ।) फल- पूरः । इत्यमरः ॥ टावा लेवु इति वङ्गभाषा ॥ विजौरा इति हिन्दी भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । वीजपूर्णः २ पूर्णवीजः ३ सुकेशरः ४ वीजकः ५ केशराम्लः ६ मातुलुङ्गः ७ सुपूरकः ८ रुचकः ९ वीजफलकः १० जन्तुघ्नः ११ दन्तुरच्छदः १२ पूरकः १३ रोचनफलः १४ । अस्य फलगुणाः । अम्लत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । श्वासकास- पवनशमनत्वम् । कण्ठशोधनकरत्वम् । लघु- त्वम् । हृद्यत्वम् । दीपनत्वम् । रुचिकारि- त्वम् । पावनत्वम् । आध्मानगुल्महृद्रोगप्लीहो- दावर्त्तनाशित्वम् । विबन्धे हिक्कायां शूले छर्द्द्याञ्च शस्यत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अपि च । “वीजपूरफलं स्वादु रसेऽम्लं दीपनं लघु । रक्तपित्तहरं कण्ठजिह्वाहृदयशोधकम् । श्वासकासारुचिहरं हृद्यं तृष्णाहरं स्मृतम् ॥” तद्भेदमधुकर्क्कटी । यथा, -- “वीजपूरोऽपरः प्रोक्तो मधुरो मधुकर्क्कटी । मधुकर्क्कटिका स्वाद्वी रोचनी शीतला गुरुः । रक्तपित्तक्षयश्वासकाशहिक्काभ्रमापहा ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १५८ । ४२ । “मुञ्जातकांस्तथा जीवान् दाडिमान् वीज- पूरकान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-468-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें