🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:28:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृंदावन
vṛṃdāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृंदावन संज्ञा पुं॰ [वृंदावन] मथुरा जिले का एक प्रसिद्ध प्राचीन तीर्थ जो भगवान् श्रीकृष्णचंद्र का कीड़ाक्षेत्र माना जाता है । विशेष—कहते हैं, श्रीकृष्ण ने अपनी अधिकांश बाललीलाएँ यहीं की थीं । पुराणों में वृंदावन के संबंध में अनेक प्रकार की विलक्षण कथाएँ आदि पाई जाती हें । महमूद गजनवी ने वृंदावन और उसके आस पास के अनेक स्थानों को बिलकुल नष्ट भ्रष्ट कर डाला, था, और बहुत दिनों तक यह उसी दशा में पड़ा रहा । पर पीछे से चैतन्य महाप्रभु ने यमुना के किनारे वर्तमान वृंदावन नामक नगर की स्थापना की थी । इस नगर में इस समय हजारों बड़े बड़े मंदिर हैं और दूर दूर से यात्री लोग यहाँ दर्शनों के लिये आते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृन्दा—वन n. ‘Rādhā's forest’, a wood near the town Go-kula in the district of Mathurā on the left bank of the Jumnā (celebrated as the place where Kṛṣṇa in the character of Go-pāla, or cowherd, passed his youth, associating with the cowherds and milkmaids employed in tending the cattle grazing in the forest), Hariv.; Kāv. &c.
a raised platform or mound of earth on which the worshippers of Kṛṣṇa plant and preserve the Tulasī, MW.
वृन्दा—वन m. N. of various authors and others (also with गो-स्वामिन् and शुक्ल), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृंदावन ‘Rādhā's wood’ now forming an important town a few miles north-west of Mathurā, and standing on the left bank of the Yamunā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृन्दावन स्त्री वृन्दायाः तपस्यार्थं तत्क्रीडार्थं वा वनम् शा० त० । मथुरासन्निकृष्टे वैष्णवे १ तीर्थभेदे गोलोकस्थे धामभेदे च “कमालांशा तस्य (केदारस्य) कन्या नाम्ना वृन्दा तप- स्विनीत्युपक्रमे “वृन्दा यत्र तपस्तेपे तत्तु वृन्दावनं स्मृतम् । वृन्दयात्र कृता क्रीडा तेन वा मुनिपुङ्गव! । राधाषोडशनाम्नां च वृन्दा नाम श्रुतौ श्रुतम् । तस्याः क्रीडा वनं रम्यं तेन वृन्दावनं स्मृतम्” ब्रह्मवै० जन्म० १७ अ० । “नित्यं वृन्दावनं धाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थि- तम् । पूर्णब्रह्मसुखैश्वर्य्यं नित्यमानन्दमव्ययम् । वैकु- ण्ठादि तदंशांशं स्वयं वृन्दावनं भुवि । गोलोकैश्वर्य्यञ्च यत्किञ्चित् गोकुले तत् प्रकीर्त्तितम् । वैकुण्ठादिवैभवं यत् द्वारकायां प्रकाशयेत् । यद्ब्रह्म परमैश्वर्य्यं नित्यं वृन्दावनाश्रयम् । तस्मात् त्रैलोक्यमध्ये तु पृथ्वी धन्येति विश्रुता । यत् स्यान्माथुरकं धाम विष्णोरेकान्त वल्लभम् । स्वस्थानमधिकं नाम धेयं माथुरमण्डलम् । निगूढं परमं स्थानं पुर्य्यभ्यन्तरसंस्थितम् । सहस्रपत्र- कमलाकारं माथुरमण्डलम् । विष्णुचक्रं परिभ्राम- द्धाम वैष्णवमद्भुतम् । कर्णिकापत्रविस्तारं रहस्य- क्रममीरितम् । प्रधानं द्वादशारण्यं माहात्म्यं कथितं क्रमात् । भद्र १ श्री २ लौह ३ भाण्डीर ४ महा ५ ताल ६ खदीर- काः ७ । बहुलं ८ कुमुदं ९ काम्यं १० मधु ११ वृन्दावनं १२ तथा । द्वादशैता वने संख्याः कालिन्द्याः सप्त पश्चिमे । पूर्वे पञ्च वनं प्रोक्तं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम् । महावनं गोकुलाख्य रम्यं मधुवनं तथा । पूर्वे तु पञ्च भद्राद्यास्तालाद्याः सप्त पश्चिमे । अन्यच्चोपवनं प्रोक्तं कृष्णक्रीडारसस्थ लम् । कदम्बखण्डिकं नन्दवनं नन्दीश्वरं तथा नन्दनानन्दखण्डञ्च पालाशाशोककेतकम् । सुगन्धिमादः कैलममृतं मोजनस्थलम् । सुखप्रसाधनं वत्सहरण शेषशायनम् । श्यामपूश्च दधिग्रामं चक्रभानुपुरं तथा सङ्कितं विपदञ्चैव बालक्रीडञ्च धूषरम् । केमुद्रुमं खरो- वीरमुत्सुकञ्चापि नन्दनम् । इत्थमेव वने संख्यास्त्रिं शच्चोपवने स्मृता । पूर्वोक्तं द्वादशारण्यं प्रधानं वन- मुत्तमम् । तत्रोत्तरे चतुर्थञ्च वनञ्च समुदाहृतम् । नाना विधरसक्रीडानानालीलामयस्थलम् । दलविस्पष्ट विस्ताररहस्यक्रममीरितम् । सहस्रपत्रकमलं गोकु- लाख्यं महत् पदम् । तत्रोपरि स्वर्णपीठे मणिमण्डप मण्डितम् । तत्र तत्र क्रमाद्दिक्षु विदिक्षु दलमीरितम् । यद्दलं दक्षिणे प्रोक्तं परं गुह्योत्तमोत्तमम् । तस्मिन् [] दने महापीठं निगमागमदुर्गमम् । योगीन्द्रैरपि दुष्- प्रापं सर्वात्मा यत्र गोकुले । द्वितीयं दलमाग्नेयं तद्र- हस्य द्विधा तथा । निकुञ्जककुटोवीरकुटीरौ तद्दले स्थितौ । पूर्वदलं तृतीयं यत् प्रधानं स्थानमुच्यते । गङ्गादिसर्वतीर्थानां स्पर्शाच्छतगुणं भवेत् । चतुर्थदल- मैशान्यां सिद्धपीठेप्सितप्रदम् । कामयन्नूतना गोपी तत्र कृष्णातिं लभेत् । वस्त्रालङ्कारहरणं तद्दले समु- दाहृतम् । उत्तरे पञ्चमं प्रोक्तं दलं सर्वदलोत्तमम् । द्वादशादित्यमत्रैव दलञ्च कर्णिकासमम् । वायव्यन्तु दलं षष्ठं तत्र कालीह्रदः स्मृतं । दलोत्तमोत्तमञ्चैव प्रधान- स्थानमुच्यते । सर्वोत्तमदलं श्रेष्ठं पश्चिमे सप्तमं दलम् । यज्ञपत्नोगणानाञ्च तदीप्सितवरप्रदम् । अधासुरस्य निर्वाणं चक्रे त्रिदशदर्शितम् । ब्रह्ममोहनमत्रैव दलं ब्रह्महृदावहम् । नैरृत्यान्तु दलं प्रोक्तमष्टमं व्योमघात- नम् । शङ्खचूडबधस्तत्र नानाकेलिरसस्थलम । श्रुत- मष्टदलं प्रोक्तं वृन्दारण्यान्तरस्थितम् । श्रीमद्वृन्दावनं धन्यं यमुनायाः प्रदक्षिणम् । शिवलिङ्गमधिष्ठाता वृष्टो गापीश्वराभिधः । तद्वाह्ये षोडशदलं श्रिया पूर्णं तदो- रित
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृंदावन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬