🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:32:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृथादान
vṛthādāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृथादान (ऋण) संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह ऋण जो चालबाज, धूर्त आदि लोगों को दिया गया हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृथा—दान n. a useless or improper gift (as a gift promised to courtesans, wrestlers &c.; accord. to some there are 16 kinds of these gifts), Mn. viii, 139.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृथादान न० कर्म० । १ निष्फलदाने स्मृतिप्रदर्शिते देवपित्रा- द्यर्थमिन्नेषु कार्य्येषु २ दानभेदे च । “देवपितृविहीनं यदीश्वरेर्भ्यः स्वदोषतः । दत्त्वामुकीर्त्त नाच्चैव वेदाग्निव्रतत्यागिने । अन्थायोपार्जितं दाक व्यर्थं ब्रह्महणे तथा । गुरवेऽनृतवक्त्राय स्तेनाय पति- ताय च । कृतघ्नाय च यद्दत्तं सर्वदा ब्रह्मविद्विषे । या- जकाय च सर्वस्य वृषल्याःपतये तथा । परिचारकाय नृत्याव सर्वत्र पिशुनाय च । इत्येतानि तु राजेन्द्र! वृथादानानि षोडश” वह्निपु० । “न्यायमार्गेण यदृत्तं तत्मप्तविधमपि पुनर्नापहर्त्तव्यं थत् पुनरन्थायेन दत्तं तददत्तं षोडशप्रकारमपि पत्याहर्त्तव्यमेव इत्यर्थादुक्तं भवति । नारदेन च दत्तं सप्तविध--प्रोक्तमदत्तं षोड- शात्मकम्” इति प्रतिपाद्य दत्तादत्तयोः स्वरूपं विवृतं यथा [] “पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या स्नेहात् प्रत्युपकारतः । स्त्री- शुल्कानुग्रहार्थञ्च दत्तं दानविदो विदुः । अदत्तन्तु भय- क्रोधशोकवेगरुजांन्वितैः । तथोत्कोचपरिहासव्यत्यास च्छलयोगतः । वालमूढास्वतन्त्रार्त्तमत्तोन्मत्तापवर्जितम् । कर्त्ता ममेदं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् । अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्मसंहिते । यद्दत्तं स्यादवि- ज्ञानाददत्तमिति तत् स्मृतम्” मिता० अदत्तशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4948-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृथादानं, क्ली, (वृथा निरर्थकं दानम् ।) निष्फल- दानम् । तत् षोडशविधम् । यथा, -- “देवपितृविहीनं यदीश्वरेभ्यः सदोषतः । दत्त्वानुकीर्त्तनाच्चैव वेदाग्निव्रतत्यागिने ॥ अन्थाबोपार्ज्जितं दानं व्यर्थं ब्रह्महणे तथा । [] गुरवेऽनृतवक्ता यः स्तेनाय पतिताय च ॥ कृतघ्नाय च यद्दत्तं सर्व्वदा ब्रह्मविद्विषे । पाचकाय च सर्व्वस्य वृषल्याः पतये तथा ॥ परिचारकाय भृत्याय सर्व्वत्र पिशुनाय च । इत्येतानि तु राजेन्द्र वृथादानानि षोडश ॥” इति वह्निपुराणे दानावस्थानिर्णयनामाध्यायः ॥ अन्यच्च । न्यायमार्गेण यद्दत्तं तत् सप्तविधमपि पुनर्नापहर्त्तव्यम् । यत् पुनरन्यायेन दत्तं तददत्तं षोडशमपि प्रत्याहर्त्तव्यमेव । इत्यर्थादुक्तं भवति । नारदेन च । “दत्तं सप्तविधं प्रोक्तमदत्तं षोडशात्मकम् ।” इति प्रतिपाद्य दत्तादत्तयोः स्वरूपं विवृतम् । “पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या स्नेहात् प्रत्युपकारतः । स्त्रीशुल्कानुग्रहार्थञ्च दत्तं दानविदो विदुः ॥ अदत्तन्तु भयक्रोधशोकवेगरुजान्वितैः । तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयोगतः ॥ बालमूढास्वतन्त्रार्त्तमत्तोन्मत्तापवर्ज्जितम् । कर्त्ता ममेदं कर्म्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥ अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्म्मसंहिते । यद्दत्तं स्यादविज्ञानाददत्तमिति तत् स्मृतम् ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-480-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬