🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:19:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृषली
vṛṣalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृषली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्मृतियों आदि के अनुसार वह कन्या जो रजस्वला तो गई हो, पर जिसका अभी विवाह न हुआ हो । विशेष—कहते हैं, ऐसी कन्या का पिता बड़ा पातकी होता है और उसे कन्या की भ्रूणहत्या करने का पाप लगता है ।
२. वह स्त्री जो अपने पति को छोड़कर परपुरुष, से प्रेम करती हो ।
३. शूद्र जाति की स्त्री । वृषल की स्त्री । उ॰—सोतौ वृषली पति भयौ कुलहि लगाई गारि ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰१, पृ॰ १९१ ।
४. वह स्त्री जो पाप या दुष्कर्म करती हो ।
५. नीच जाति की स्त्री ।
६. वह स्त्री जो मासिकधर्म से हो । रज- स्वला स्त्री ।
७. वह स्त्री जो मरी हुई संतान उत्पन्न करती हो ।
८. वंध्या स्त्री (को॰) ।
९. सद्यः प्रसूता स्त्री (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषली (ई), f. See below
वृषली f. a woman of low caste, Śūdra woman, ŚBr. &c. &c. (L. also ‘an unmarried girl twelve years old in whom menstruation has commenced; a woman during menstruation; a barren woman; the mother of a stillborn child’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषली 1 An unmarried girl twelve years old; particularly, a girl remaining unmarried at her father's house in whom menstruation has commenced; पितुर्गेहे च या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥. --2 A woman during menstruation. --3 A barren woman. --4 The mother of a stillborn child. --5 A Śūdra female, or the wife of a Śūdra. --Comp. --पतिः the husband of a Śūdra woman. --सेवनं intercourse with a Śūdra female.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषली स्त्री “पितुर्गेहे च नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता” इत्यु- क्तायां पितृगृंहे दृष्टरजस्कायामनूढायां १ कन्यायाम् । वृषल + भार्य्यायां जातौ वा ङीष् । २ वृषलजातिस्त्रियां [] ३ तद्भार्य्यायाञ्च । “ब्रह्महा वृषलीपतिः” इति “वृषली- फेनपीतस्य” इति च मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4956-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषली, स्त्री, पितृगृहे अविवाहिता रजस्वला कन्या । यथा । अत्रिकाश्यपौ । “पितुर्गेहे च या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ स्वपतिं परित्यज्य या परपतिगामिनी । यथा, -- “स्ववृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत् ॥” इति काशीखण्डः ॥ (वृषलस्य भार्य्या । ङीप् ।) शूद्री च ॥ (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । ४७ । “शूद्रान्नभोजिनः क्रूरा वृषलीरतिकामुकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-489-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें