🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृहती
vṛhatī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृहती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कंटकारी । छोटी कटाई ।
२. बनभंटा । बड़ी कटाई ।
३. बैंगन ।
४. वैद्यक के अनुसार एक मर्मस्थान । विशेष—यह छातियों के ठीक पीछे पीठ में दोनों ओर होता है । इस मर्मस्थान पर आघात लगने से बहुत अधिक रक्त निकलता है और प्रायः मनुष्य मर जाता है ।
५. विश्वावसु नामक गंधर्व की वीणा का नाम । विशेष—कुछ लोगों के अनुसार 'वृहती' नारद की वीणा का नाम है ।
६. वाक्य ।
७. एक प्रकार का छंद जिसके प्रत्येक चरण में भगण, मगण और सगण होता है । जैसे—भाव सुपूजा कारज जू । प्रात गई सोता सरजू । कंठमणी मध्ये सु जला । टूट परीं खोजैं अबला ।—काव्य प्र॰ (शब्द॰) ।
९. ३६ की संख्या (को॰) ।
१०. दुपट्टा । उत्तरीय (को॰) ।
११. आशय । कुंड जैसे, जलाशय (को॰) । दे॰ बृहती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृहती 1 The lute of Nārada. --2 The number ‘thirty-six.’ --3 A mantle, cloak, wrapper. --4 Speech. --5 A reservoir (as of water); see बृहती also. --Comp. --पतिः an epithet of Bṛhaspati.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृहती स्त्री वृहत् + गौरा० ङीष् । १ महत्यां स्त्रियां २ क्षुद्र- वार्त्ताक्याम् राजनि० । ३ वारिधान्यां ४ वाचि ५ कण्टिका- रिकायाम् मेदि० । ६ नवाक्षरपादके छन्दोभेदे वृ० र० । संज्ञायां कन् ह्रस्वः । उत्तरीयवस्त्रे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4957,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृ(बृ)हती, स्त्री, (वृहत् + गौरादित्वात् ङीष् ।) क्षुद्रवार्त्ताकी । व्याकुड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । महती २ क्रान्ता ३ वार्त्ताकी ४ सिंहिका ५ [] कुली ६ राष्ट्रिका ७ स्थूलकण्टा ८ भण्टाकी ९ महोटिका १० बहुपत्री ११ कण्टतनुः १२ कण्टालुः १३ कट्फला १४ डोरडी १५ वन- वृन्ताकी १६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ सिंही १७ प्रसहा १८ रक्तपाकी १९ लतावृहतिका २० । इति रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । वातज्वरारोचकाम- काशश्वासहृद्रोगनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “वृहती पाचनी सोष्णा ग्राहिणी वात- नाशिनी ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ महती । इत्यमरः ॥ (इयन्तु नारदस्य वीणा । केचित्तु विश्वावसोर्गन्धर्व्वराजस्य वीणां बृहती- माहुः । तथा च । “विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बुरोस्तु कलावती । महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥” इति माघटीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती । १ । १० ॥ * ॥) उत्तरीयवस्त्रम् । वारिधानी । वाक् ॥ कण्टकारी । इति मेदिनी ॥ (मर्म्म- स्थानविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ६ । “स्तनमूलादुभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती नाम तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवै- र्म्रियते ॥”) छन्दोभेदः । स तु नवाक्षरपादः । यथा, -- “उक्थात्युक्था तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सुपू- र्व्विका । गायत्त्र्युष्णिगनुष्टुप् च वृहती पंक्तिरेव च ॥ इत्यादि । तद्भेदानाह । वृहती नवाक्षरा यथा, भुजगशिशुसुता नौ मः । ह्रदतटनिकटक्षौणी भुजगशिशुसुता यासीत् । मुररिपुदलिते नागे व्रजजनसुखदा साभूत् ॥ युतेत्येवं शम्भुप्रभृतिषु पाठः । भृतेत्येवमाधु- निकाः पठन्ति । स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसाः । कालियभोगा भोगगतस्तन्मणिमध्यस्फीतरुचा । चित्रपदा भो नन्दसुतश्चारु ननर्त्त स्मेरमुखः ॥ सजरैर्भुजङ्गसङ्गता । तरला तरङ्गरिङ्गितैर्यमुना भुजङ्गसङ्गता । कथमेतु वत्सचारकश्चपलः सदैव तां हरिः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-492-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृहती" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें