🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:27:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैतालिक
vaitālika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(राजा को प्रातः गीतों से) जगाने वाले (2.8.97) बोधकर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैतालिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल का वह स्तुतिपाठक जो प्रातःकाल राजाओं को उनकी स्तुति करके जगाया करता था । स्तुतिपाठक । उ॰—वैतालिक विहंग भाभी के, संप्रति ध्यान- लग्न से हैं ।—पंचवटी, पृ॰ ९ ।
२. चौंसठ कलाओं में से किसी एक में प्रवीणता (को॰) ।
३. बाजीगर (को॰) ।
४. वह जो गाने में ताल का ध्यान न रखता हो । विताल गानेवाला ।
५. वेताल का उपासक । वेताल को पूजनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वैतालिक m. one who is possessed by a Vetāla, the servant of a Vetāla, W.
the worshipper of a Vetāla, MW.
a magician, conjurer, ib.
2. वैतालिक m. (fr. वि-ताल) a bard, panegyrist of a king (whose duty also is to proclaim the hour of day), MBh.; Kāv. &c.
= -खेड्डताल, L.
one who sings out of tune (?), W. (prob. w.r. for 2. वैतानिक above)
वैतालिक n. knowledge of one of the 64 arts, BhP., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैतालिकः [विविधस्तालस्तेन व्यवहरति ठक्] 1 A bard, minstrel. --2 A magician, conjurer; especially, one who is a votary of Vetāla q. v. --3 The servant of a Vetāla.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैतालिक त्रि० विविधस्तालः मङ्गलगीतादिशब्दस्तेन व्यव हरति ठक् । मङ्गलस्तुत्यादिभिः राज्ञां प्रवोधकारके मागधादौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4972,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैतालिकः, पुं, (विविघेन तालेन चरतीति । विताल + ठक् ।) बोधकरः । इत्यमरः ॥ द्वे निशान्ते बोधकारके । विविधो मङ्गलगीति- वाद्यादिकृतस्तालशब्दः तेन व्यवहरन्ति वैता- लिकाः ढघे कादिति ष्णिकः । निशान्तं निवे- दयन्तो ये नृपं बोधयन्ति जागरयन्ति ते बोध- कराः सृकुष्ट इति टः । इति भरतः ॥ (यथा, शिशुपालवधे । ५ । ६७ । “वैतालिकाः स्फुटपदप्रकटार्थमुच्चै- र्भोगावलीः कलगिरोऽवसरेषु पेठुः ॥”) खेट्टितालः । यथा, -- “वैतालिकः पुमान् खेट्टिताले बोधकरे त्रिषु ॥” इति मेदिनी ॥ हेमचन्द्रे तु पाठान्तरं यथा, -- “वैतालिकः खड्जताले मङ्गलपाठकेऽपि च ॥” वेतालसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-510-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैतालिक" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें