🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:14:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैयाकरण
vaiyākaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैयाकरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो व्याकरण शास्त्र का अच्छा ज्ञाता हो । व्याकरण का पंड़ित ।
वैयाकरण २ वि॰ व्याकरण संबंधी । व्याकरण का । यौ॰—वैयाकरण खसूचि= वह वैयाकरण जो सूई से वायु में छेद करना चाहता है । व्याकरण का अल्प ज्ञाता । व्याकरण का साधारण जानकार । वैयाकरण पाश= व्याकरण का साधारण ज्ञाता । व्याकरण का साधारण जानकार । वैयाकरण भार्य= वह व्यक्ति जिसकी गृहिणी व्याकरण की पंड़िता हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैयाकरण mfn. (fr. व्य्-आकरण) relating to grammar, grammatical, W.
वैयाकरण m. a grammarian, MBh.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1024,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैयाकरण a. (णी f.) [व्याकरणं वेत्त्यधीते वा अण्] Grammatical. --णः A grammarian; वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यांतु संत्रस्ताः Subhāṣ. --Comp. --पाशः a bad grammarian. --भार्यः one whose wife is a grammarian.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैयाकरण त्रि० व्याकरणं वेत्त्यधीते वा अण् । व्याकरणाभिज्ञे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैयाकरणः, त्रि, (व्याकरणं वेत्ति अधीते वा । व्याकरण + “अणृगयनादिभ्यः ।” ४ । ३ । ७३ । इति अण् । “नय्वाभ्यां पदान्ताभ्यामिति ।” ७ । ३ । ३ । इति यकारात् पूर्व्वं ऐच् ।) व्याकरण- वेत्ता । व्याकरणाध्येता । व्याकरणशब्दात् ष्णप्रत्ययेन य्वोर्युमेति इमा णित्त्वे व्रिरिति वृद्धौ [] च निष्पन्नमिदम् । व्याकरणसम्बन्धी च ॥ (यथा, पाणिनौ । ६ । ३ । ७ । “वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः ॥” यथा च महाभारते । ५ । ४३ । ६१ । “सर्व्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते । तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैयाकरण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें