🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:55:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यभिचार
vyabhicāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यभिचार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बूरा या दूषित आचार । दुष्कर्म । कदाचार । बदचलनी ।
२. स्त्री का परपुरुष से अथवा पुरुष का परस्त्री से अनुचित संबंध । छिनाला ।
२. न्याय के अनुसार साध्य के न होने पर भी हेतु की उपस्थिति । साध्य- रहित हेतु (को॰) ।
४. अतिक्रमण । उल्लंघन (को॰) ।
५. अलग होने की शक्ति । विच्छेद्यता (को॰) ।
६. असंगति । अपवाद ।
७. पाप । दोष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अभिचार m. going apart or astray, deviating, not falling or fitting together, being separated or isolated, Kap.; Bhāṣāp. &c. (cf. अ-व्य्˚)
trespass, transgression, crime, vice, sin (esp. infidelity of a wife), Mn.; MBh. &c.
violation, disturbance, confusion, Mn. x, 24 &c.
change, mutation (in अ-व्य्-अभिचार mfn.), Bhag.
(in phil.) wandering from an argument, erroneous or fallacious reasoning, the presence of the हेतु (q.v.) without the साध्य (q.v.), MW.
(in gram.) deviation from or exception to a rule, irregularity, anomaly, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यभि(भी)चारः 1 Going away [] from, deviation, leaving the right course, following improper courses; मंत्रज्ञमव्यसनिनं व्यभिचाराविवार्जित H. 3. 16, Bg. 14. 26. --2 Transgression, violation; Ms. 10. 24. --3 Error, crime, sin. --4 Separableness. --5 Infidelity, faithlessness (of a wife or husband), unchastity; व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति गर्ह्यतां Ms. 5. 164; वाङ्मनः कर्मभिः पत्यौ व्यभिचारोयथा न मे R. 15. 81; Y. 1. 72. --6 An anomaly, irregularity, exception (to a rule.) --7 (In logic) A fallacious hetu, the presence of the hetu without the sādhya; हेतोः साध्याभाववद्वृत्तित्वं व्यभिचारः Tarka K.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यभिचार पु० वि + अभि + चर--घञ् । १ निन्दिताचारे २ स्त्रियाः परपुरुषसंर्गे ३ पुंसश्च परस्त्रासङ्गमे न्यायादि- प्रसिद्धे ४ हेतुदोषभेदे च । हेतुदोषभेदश्च अनैकान्तरूपः । “साधारणासाधारणानु- पसंहारिणामप्यतमत्व च अनैकान्तिकत्वम्” सि० मु० “आद्यः लाधारणस्तु स्यादन्योऽलाधारणो मतः । तथैवानुपसंहारी त्रिधा नैकान्तिको भवेत्” माषा० । “साधारणः साध्यवदनन्यवृत्तिर्हेतुः । तेन च व्याप्ति- ग्रहप्रतिबन्धः क्रियते । असाधारणः साध्यासमा- नाधिकरणो हेतुः । तेन साध्यसामानाथिकरण्यग्रहः प्रतिबध्यते । सत्प्रतिपक्षे तु प्रतिहेतुः साध्याभाव- साधका अत्र तु हेतुरेवेति विशषः । साध्याभावसा- धक एव साध्यसाधकत्वेन उपन्यस्त इत्यशक्तिविशेषोप- स्थापकत्वाच्च विशेषः । सत्प्रतिपक्षः साध्याभापव्याव्य- वान् पक्षः । अमृहाताप्रामाण्यकसाध्यवाप्यवत्त्वेनोप- [] स्थितिकालीनसाध्याभावव्याप्यवत्त्वेनोपस्थितिविषयस्तथा इत्यन्ये । अत्र च परस्पराभावव्याप्यवत्ताज्ञानात् पर- स्परानुमितिप्रतिवन्धः फलम्” सि० मु० । मणिकृता तु साध्यवन्मात्रवृत्त्यन्यत्वे सति साध्याभावन्मात्रवृत्त्यन्यत्वम्” अनैकान्तिकत्वमिति लक्षितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4982-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यभिचारः, पुं, (वि + अभि + चर + घञ् ।) कदाचारः । भ्रष्टाचारः । यथा, -- “व्यभिचारात्तु भर्त्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् । शृगालयोनिं प्राप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥” इति मानवे ५ अध्यायः ॥ दोषविशेषः । तस्य लक्षणम् । साध्यतावच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववद्वृत्तित्वं हि व्यभिचारः । इति व्यधिकरणधर्म्मावच्छिन्ना- भावचिन्तामणिः ॥ स त्रिविधः । साधारणः १ असाधारणः २ अनुपसंहारी ३ । तत्र विपक्ष- वृत्तित्वं साधारणत्वम् । सर्व्वसपक्षव्यावृत्तत्व- मसाधारणत्वम् । व्याप्तिग्रहानुकूलैकधर्म्युप- संहाराभावो यत्र सद्धेत्वभिमतोऽनुपसंहार्य्यः । इति सव्यभिचारचिन्तामणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यभिचार" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬