🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:03:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्रात्य
vrātya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कार (उपनयन) से रहित (2.7.58)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रात्य १ वि॰ [सं॰] व्रत संबंधी । ब्रत का ।
व्रात्य २ संज्ञा पुं॰
१. वह जिसके दस संस्कार न हुए हों । संस्कार- हीन । उ॰—अथर्ववेद में मगध के निवासियों को व्रात्य कहा गाय हो ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ९६ ।
२. वह जिसका उपनयन या यज्ञोपवीत संस्कार न हुआ हो । विशेष—ऐसा मनुष्य पतित और अनार्य समझा जाता है और उसे वैदिक कृत्य आदि करने का अधिकार नहीं होता । शास्त्रों में ऐसे व्यक्ति के लिये प्रायाश्चित्त का विधान किया गया है । प्राचीन वैदिक काल में 'व्रात्य' शब्द प्रायः परब्रह्म का वाचक माना जाता था; और अथर्ववेद में 'व्रात्य' की बहुत अधिक माहिमा कही गई है । उसमें वह वैदिक कार्यो का अधिकारी, देवप्रिय, ब्राह्मणों और क्षत्रियों का पूज्य, यहाँ तक की स्वयं देवाधिदेव कहा गया है । परंतु परवर्ती काल में यह शब्द संस्कारभ्रष्ट, पतित और निकृष्ट व्यक्ति का वाचक हो गया है ।
३. नीच या बदमाश व्यक्ति ।
४. वह मनुष्य जो अमवर्ण माता पिता से उत्पन्न हो । दोगला । वर्णसंकर । यौ॰—व्रात्यगण = इधर उधर धूमनेवाली जाति या वर्ग । व्रात्यचर्या = नीचतापूर्ण आचार व्यवहार । व्रात्यों का सा रहन सहन । खानाबदोश व्यक्ति का आचार विचार । व्रात्यवुव = वह व्यक्ति जो अपने को व्रात्य कहना हो । व्रात्ययज्ञ = एक प्रकार का यज्ञ । व्रात्ययाजक । व्रात्यस्तोम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रात्य m. a man of the mendicant or vagrant class, a tramp, out-caste, low or vile person (either a man who has lost caste through non-observance of the ten principal Saṃskāras, or a man of a partic. low caste descended from a Śūdra and a Kṣatriyā; accord. to some ‘the illegitimate son of a Kṣatriya who knows the habits and intentions of soldiers’; in AV. xv, 8, 1; 9, 1, the Rājanyas and even the Brāhmans are said to have sprung from the Vrātya who is identified with the Supreme Being, prob. in glorification of religious mendicancy; accord. to ĀpŚr. व्रात्य is used in addressing a guest), AV. &c. &c.
व्रात्य mfn. belonging to the Vrata called Mahā-vrata (q.v.), PañcavBr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रात्यः [व्रातात् समूहात च्यवति यत्] 1 A man of the first three classes who has lost his caste owing to the non-performance of the principal Saṃskāras or purificatory rites (especially investiture with the sacred thread) over him, an outcast; भवत्या हि व्र त्याधमपतितपाखंडपरिषत्परित्राणस्नेहः G. L. 37. --2 A low or vile person in general. --3 A man of a particular inferior tribe (the descendant of a Śūdra father and Kṣatriya mother). --त्या The daughter of an outcast. --Comp. --ब्रुवः one who calls himself a Vrātya. --स्तोमः N. of a sacrifice performed to rec over the rights forfeited by the non-performance of the due Saṃskāras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रात्य पु० व्रातात् समूहात् च्यवति यत् । अव्यवहार्य्ये, संस्कारहीने, जातिमात्रोपजीविनि, “अत ऊर्द्ध्वं त्रयो- ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीप्रतिता क्रात्या भव- न्त्यार्य्यविगर्हिताः” मनुः । तत्र प्रायश्चित्तं मिता० उक्तं यथा तत्र व्रात्यतायां मनुनेदमुक्तम् “येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथा- विध्युपनाययेदिति” । यच्च यमेनोक्तम् “सावित्रीपतिता यस्य दश वर्षाणि पञ्च च । सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कु- र्य्यात् समाहितः । एकविंशतिरात्रञ्च पिबेत् प्रसृति- यावकम् । हबिषा भोजयेच्चैव ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा । ततो यावकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम्” इति । तदु- भयमपि याज्ञवल्कीयमासपयोव्रतविषयम् । यत्तु व- शिष्ठेनोक्तम् “पतितसावित्रीक उद्दालकव्रतञ्चरेत् । द्वौ मासौ यावकेन वर्त्तयेन्यासं पयसा पक्षमामिक्षयाष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रमयाचितेन त्रिरात्रसब्सक्षोऽहोरात्रसुपव- सेदश्वमेधावभृथङ्गच्छेद्वात्यस्तोमेन वा यजेतेति” । तत्रेयं व्यवस्था यस्योपनयने आपद्भावेन तत्कालातिक्रमस्तस्य या- ज्ञवल्कीयव्रतानामन्यतमत् शक्त्यपेक्षया भवति अना- पद्यतिक्रमे तु मानवं त्रैमासिकम् । तत्रैव पञ्चदश- वर्षादूर्द्धमपि कियत्कालातिक्रमे तूद्दालकव्रतम् ब्रात्य- स्तोमो वेति । येषान्तु पित्रादयोऽप्यनुपनीतास्तेषामापस्त- म्बोक्तम् “यस्य पिता पितामहावनुपनीतौ स्यातान्तस्य संवत्सरं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य्यम् । यस्य प्रपितामहादेर्ना- नुस्मर्यते उपनयनन्तस्य द्वादश वर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्म- चर्य्यमिति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रात्यः, पुं, (व्रातो व्यालादिः स इव । “शाखा- दिभ्यो यत् ।” ५ । ३ । १०३ । इति यत् ।) दशसंस्काररहितः । षोडशवर्षादूर्द्ध्वं अकृतव्रत- बन्धो भ्रष्टगायत्त्रीको वा । इति भरतः ॥ तत्- पर्य्यायः । संस्कारहीनः २ । इत्यमरः ॥ सावित्री- पतितः ३ वाग्दुष्टः ४ पुरुषोक्तिकः ५ । इति जटाधरः ॥ तस्य प्रायश्चित्तादि यथा, -- “अथ व्रात्यविधिं देवि ! प्रायश्चित्तन्तु यद्भवेत् । तत् शृणुष्व महेशानि सर्व्ववर्णे विशेषतः ॥ दश वर्षाणि पञ्चैव ब्राह्मणश्चोपनीयते । एकविंशतिवर्षाणि यावद्वर्षमुपावशेत् । अत ऊर्द्ध्वं पतन्नेव सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतः ॥ गायत्त्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमेन संस्कृतः । अशक्ते चैव यज्ञस्य चरेदौद्दानिकं व्रतम् ॥ द्वौ मासौ यावकाहारो मासमेकं पयः पिबेत् । दध्ना च पक्षमेकन्तु सप्तरात्रं घृतेन तु ॥ अयाचितेन षड्रात्रं त्रिरात्रं बर्त्तयेज्जलैः । अहोरात्रं न भुञ्जीत ततः संस्कारमर्हति ॥ पतिता यस्य गायत्त्री दश वर्षाणि पञ्च च । प्रायश्चित्तं भवेत्तस्य प्रोवाच भगवान् शिवः ॥ सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्य्यात् समाहितः । हविष्यं भोजयेदन्नं ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा ॥ एकविंशतिरात्रन्तु पिबेत् प्रसृतियावकम् । ततो यावकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् ॥ व्रतस्याचरणाशक्तौ कुर्य्याच्चान्द्रायणत्रयम् । सावित्रीपतिता येषां देशकालादिविप्लवात् ॥ चान्द्रायणं चरेद्यस्तु व्रतान्ते धेनुमुत्सृजेत् । क्षीरंवापि पिबेन्मासं दद्याद्गां वत्सशालिनीम् ॥” इति मत्स्यसूक्ते प्रायश्चित्तप्रकरणे ३८ पटलः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-564-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्रात्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें