🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिखंडक
śikhaṃḍaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिखंडक संज्ञा पुं॰ [सं॰ शिखण्डक]
१. काकपक्ष । काकुल ।
२. मयूरपुच्छ ।
३. चोटी । शिखा । चुटिया (को॰) ।
४. नितंब के नीचे का मांसल भाग (को॰) ।
५. वह जिसने शैव मतानुसार मुक्ति की एक विशेष अवस्था प्राप्त कर ली हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखण्डक m. a tuft or lock of hair (= शिखण्ड), Kālid.
three or five locks left on the side of the head (esp. in men of the military class = काकपक्ष, q.v.), W.
a curl or ringlet, MW.
a peacock's tail, Gīt.
du. (accord. to Sch. n.) the fleshy parts of the body below the buttocks, TS.
(with mystic Śaivas) one who attains a partic. degree of emancipation, Hcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखंडकः [शिखंड इव-कन्] 1 A lock of hair left on the crown of the head at tonsure. --2 Locks or tufts of hair left on the sides of the head; (these are three or five in the case of the Kṣatriyas); कुवलयदलश्यामास्निग्धः शिखंडकमंडनः U. 4. 19. --3 A crest, tuft. plume. --4 A peacock's tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखण्डक पु० शिखण्ड इव कन् । १ काकपक्षे अमरः । (काणजुल्पी) स्त्रीत्वमपि तत्र । सा च २ चूडायाञ्च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5107,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखण्डकः, पुं, (शिखण्ड इव । कन् ।) काक- पक्षः । इत्यमरः । जुल्पी इति भाषा । “द्बे क्षत्त्रियकुमाराणां शिखात्रये । उक्तञ्च । ‘बालानाञ्च शिरः कार्य्यं त्रिंशिखं मुण्डमेव चेति ।’ शिखापञ्चके इत्यन्ये । सामान्येन चूडाया- मित्यन्ये । काकपक्षाकारत्वात् काकपक्षः । शिरसि खण्डते शिखण्डकः मनीषादिः ताल- व्यादिः । शिखण्डे तु शिखावर्हे इति तालव्यादौ रभसः । शिखाण्डकश्च । शिखण्डकशिखाण्डका- विति वाचस्ततिः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ११ । ५ । “तौ पितुर्नयनजेन वारिणा किञ्चिदुक्षितशिखण्डकावुभौ । धन्विनौ तमृषिमन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ ॥”) मयूरपुच्छे, क्ली च ॥ इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-070-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें