🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:57:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिविका
śivikā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिविका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पालकी या डोली नाम की सवारी । उ॰—देखि पुष्ट पकरयो तिनकाहीं । ल्याय लगायो शिविका माहीं ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. शव को श्मसान ले जाने की अरथी (को॰) ।
३. कुबेर का अस्त्र (को॰) ।
४. चबू- तरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिबि(वि)का 1 A palanquin, litter. --2 A bier. --3 A raised platform.
शिविका, शिविर See शिबिका, शिबर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिविका स्त्री शिवं करोति शिव + णिच्--ण्वुल् अत इत्त्वम् । यानभेदे (डुली) अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5119,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिविका, स्त्री, (शिवं करातीति । शिव + णिच् ततो ण्वुल् । टापि अत इत्वम् ।) यानविशेषः । झाँपान् इति ख्यातः । इति भरतः ॥ डुली इति पाल्को इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । याप्य- यानम् २ । इत्यमरः ॥ शिवीरथः ३ । इति हारावली ॥ तद्दानविधिर्यथा -- वह्निरुवाच । “शृणु तावन्महीपाल महादानमनुत्तमम् । येन वै दत्तमात्रेण मुच्यते नरकार्णवात् ॥ [] मार्गशोर्घे शुभे पक्षे समुपोष्य हरेर्द्दिने । माघफाल्गुनयोर्व्वापि वैशाखस्य शरत्सु च ॥ द्वादश्यां हरिमभ्यर्च्च कलसोपरिसंस्थितम् । शिविकां चक्रवंशोत्थां ऋजुदारुमयीं तथा ॥ आनीय सन्निधिं विष्णोः शुभ्रच्छत्रसमन्विताम् संभूष्य च सगेण्डूकां जागरं तत्र कारयेत् ॥ विद्याभिजनसम्पन्नविदग्धं शास्त्रवित्तमम् । आज्ञासारं शुचिं दक्षं कलत्रापत्यभूषितम् ॥ प्रातः सभार्य्यमभ्यर्च्य वासोभिः स्वर्णभूषणैः । उपानच्छुरिकां खङ्गां पट्टकञ्चुकवेणुकाम् ॥ आदर्शस्थगिकां पानीयपात्रं कांस्यभाजनम् । चत्वारो वृषभा देया धेनवः शुभलक्षणाः ॥ शिविकावाहकानान्तु तथा छत्रस्य धारके । वृत्तिर्देया तथान्नञ्च वर्षान्नं ब्राह्मणस्य तु ॥ वर्षे वर्षे पुनर्देयं ब्राह्मणस्य तदैव तु । वृत्तिरेव त्वसम्पत्तौ वर्षे वर्षेऽपि वार्षिकी ॥ इहामुत्रातपत्राणं कुरु केशव मे प्रभो । त्वत्प्रीणनाय मे दत्तं शास्त्रविद्ब्राह्मणाय वै ॥ यत् प्रभो शिविकां देव प्रीतो भव जनार्द्दन । दत्तवान् ज्ञानविदुषे सपत्नीकाय पुत्त्रिणे ॥ सुरापस्तयकृत्सङ्गी व्रह्महा गुरुतल्पगः । शिविकांदानमाहात्म्यात् मुच्यते नात्र संशयः ॥ पितृपक्षान्मातृपक्षान् पत्नीपक्षांस्तथैव च । आत्मानं बन्धुपक्षांश्च तारयेन्नरकार्णवात् ॥ भुक्त्वा स विपुलान् भोगान् इहामुत्र सुखप्रदान् । सपत्नीकः सपितृको विष्णुसायुज्यमश्नु ते ॥” इति वह्निपुराणे शिविकादानाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-106-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिविका" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें