🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शीर्षक
śīrṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सिर का कवच (2.8.63)
शिरस्त्राण (टोप) (2.8.64) शीर्षण्य · शिरस्त्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीर्षक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिर । मुंड ।
२. माथा ।
३. चोटी । सिरा ।
४. राहु ग्रह ।
५. सिर में लपेटने की माला ।
६. अगर ।
७. नारिकेल वृक्ष ।
८. टोप । शिरस्त्राण । कूँड ।
९. व्यवहार या अभियोग का निर्णय । फैसला ।
१०. वह शब्द या वाक्य जो विषय के परिचय के लिये किसी लेख या प्रबंध के ऊपर लिखा जाय ।
११. सिर की हड्डी । शिरोस्थि (को॰) ।
१२. पगड़ी । शिरोवेष्टन । मुरेठा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीर्षक mfn. familiar with the text called शिरस्, Baudh.
शीर्षक m. N. of a Rāhu (the personified ascending node; cf. शीर्षावशेषी-कृत), L.
शीर्षक n. the head, skull, BhP.; Pañcar.
the top of anything, L.
a cap or helmet, L.
a garland worn on the head, Gal.
judgement, verdict, sentence, result of judicial investigation (cf. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीर्षकः An epithet of Rāhu. --कं 1 The head. --2 Skull. --3 A helmet. --4 A head-dress, (cap, hat &c.). --5 Verdict, judgment, judicial sentence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीर्षक न० शीर्षे कायति कै--क । १ शिरस्त्राणे (टोपर) २ शिरोऽस्थ्नि राजनि० । ३ जयपराजयपत्त्रज्ञाप्यदण्डभेदे “शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि” याज्ञ० स्मृतिः । स्वार्थे क । ४ मन्तके न० । तेन कायति कै--क । ५ राहुग्रहे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5124,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीर्षकं, क्ली, (शीर्षे कं सुखमस्मात् ।) शिरो- रक्षणसन्नाहः । टोप् इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । शीर्षण्यम् २ शिरस्त्रम् ३ । इत्यमरः ॥ शिरोऽस्थि । इति राजनिर्घण्टः ॥ जयपराजय- पत्रम् । यथा, याज्ञवल्क्यः । “तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ॥” विशुद्धये सन्दिग्धार्थस्य सन्देहनिवृत्तये ॥ म- हाभियोगेषु महापातकादिगुरुतराभियोगेषु । शीर्षकस्थे शीर्षकं प्रधानं शिरो व्यवहारस्य चतुष्पादः जयपराजयलक्षणः । तेन दण्डो लक्ष्यते तत्र तिष्ठतीति शीर्षकस्थः तत्प्रयुक्तदण्ड- भागीत्यर्थः । इति दिव्यतत्त्वम् ॥
शीर्षकः, पुं, (शीर्षमिव । इवार्थे कन् ।) राहु- ग्रहः । इति शब्दरत्नावली ॥ मस्तके, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-112-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शीर्षक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें