🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:47:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शोधन
śodhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शोधन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ शोधित, शीधनीय, शोध्य, शोद्धव्य]
१. शुद्ध करना । साफ करना ।
२. दुरुस्त करना । ठीक करना । सुधारना । जैसे,—लेखशोधन ।
३. धातुओं का औषध रूप में व्यवहार करने के लिये संस्कार । जैसे,—पारद का शोधन ।
४. छानबीन । जाँच ।
५. खोजना । ढूँढ़ना । तलाश करना । अनुसंधान करना ।
६. ऋण चुकाना । अदा करना । बेबाक करना ।
७. किसी पाप से शुद्ध होने का संस्कार । प्रायश्चिचत्त ।
८. चाल सुधारने के लिये दंड । सजा ।
९. हटाकर साफ करना । सफाई के लिये दूर करना । साफ करना ।
१०. दस्त लाकर कोठा साफ करना । विरेचन ।
११. मुरदासंग । कंकुष्ठ ।
१२. मल । विष्ठा ।
१३. घटाना । निकालना । (गणित) ।
१४. नीबू ।
१५. हीरा कसीस ।
१६. जैसे, उन्मूलन । उत्पादन । हटाना । दूर करना । जैसे,—कंटकशोधन ।
१७. ज्योतिष के अनुसार किसी शुभ कार्य के लिये शुभाशुभ दिन, मास योगादि का विचार । जैसे,—लग्नशोधन (को॰) ।
१८. बदला । प्रतिशोध । जैसे,—वैरशोधन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोधन mfn. cleaning, purifying, cleansing, refining, purgative, Mn.; MBh.; Suśr.
शोधन m. the citron tree, L.
Alangium Hexapetalum, L.
शोधन n. the act of cleaning, purifying, correcting, improving, Nir.; KātyŚr.; MBh. &c.
refining (as of metals for chemical or medicinal purposes), W.
a means of purification, Mn.; Suśr.
clearing up, sifting, investigation, examination, correction, Kām.; Hit.; Yājñ., Sch.
payment, acquittance, W.
justifying, exculpating, R.
expiation, MW.
retaliation, punishment, ib.
removal, eradication, Mn.; MBh. &c.
(in arithm.) subtraction, Bījag.
excrement, ordure, ib.
green vitriol, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोधन a. (नी f.) [शुध्-णिच्-ल्यु ल्युट् वा] Purifying, cleansing &c. --नं 1 (a) Purifying, cleansing. (b) Cleansing or washing of a wound. --2 Correction, clearing away errors. --3 Exact determination. --4 Payment, discharge, acquittance. --5 Expiation, atonement. --6 Refining of metals. --7 Retaliation, requital, punishment. --8 Subtraction (in math.). --9 Green vitriol. --10 Feces, ordure. --नः The lime.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोधन न० शुध--णिच्--ल्युट् । १ शौचे २ विष्ठायां शब्दच० । ३ कासीसे राजनि० । ४ मलादेर्विरेचने ५ दोषविवारणे ६ ऋणादिनिर्यातये च । शुध--णिच्--ल्यु । ७ निन्यूके पु० राजनि० । ८ शुद्धिकारके त्रि० । शुध्यत्यनया करणे ल्युट् ङीप् । ९ सम्मार्जन्याम् स्त्री अमरः । १० ताम्बूल- वल्ल्यां ११ नील्याञ्च स्त्री ङीप् । १२ विहिताविहितमा- सादिविचारणे न० “सूर्य्यग्रहणकालेन समानो नास्ति कश्चन । तत्र यद्यत् कृतं सर्वमबन्तफलदम्भवेत् । न मासतिथिवारादिशोधनं सूर्य्यपर्वणि” मल० त० । दोष- निवारणञ्च धातुविशेषस्य द्रव्यान्तरेण संयोजनम् “पत्त- लोकृतपत्त्राणि हेम्नो वह्नौ प्रतापयेत् । निषिञ्चेत तप्ततप्तानि र्तले तक्रे च काञ्जिके । गोभूत्रे च कुन त्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा । एवं हेम्न परेषःञ्च धातूनां शोधनं भवेत्” इत्यादिपकारेण धात्वादीनां दोषनिवारणम् । १३ व्रणादेः क्लेदपूयाद्यपसारणे च “व्रणस्य त्वविथुद्धस्य क्वाथः शुद्धिकरः स्मृतः । पटोल- निम्बपत्त्रस्य सर्वत्रैव प्रयुज्यते । वातिके दशमूलानां क्षीरिणां पैत्तिके व्रणे । आरग्बधादेः कफजे कषयाः शोधनं मतम्” । १४ पाण्डुलेख्यादेर्दोषनिवारणे भाषा- शब्दे दृश्यम् । १५ भाज्याङ्गात् भाजकस्य हरणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5144,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोधनं, क्ली, (शोधयतीति । शुध + णिच् + ल्युः ) कङ्कुष्ठम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (शुध + भावे ल्युट् ।) शौचम् । इति शुधधात्वर्थदर्शनात् ॥ (प्रायश्चित्तम् । यथा, मनुः । ११ । १६१ । “अभोज्यमन्नं नात्तव्यमात्मनः शुद्धिमिच्छता । अज्ञानभुक्तन्तूत्तार्य्यं शोध्यं वाप्याशु शोधनैः ॥”) विष्ठा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कासीसम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ विहिताविहितमासादिविचा- रणम् । यथा, -- “सूर्य्यग्रहणकालेन समानो नास्ति कश्चन । तत्र यद्यत् कृतं सर्व्वमनन्तफलदं भवेत् । न मासतिथिवारादिशोधनं सूर्य्यपर्व्वणि ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ धातुनिर्द्दोषीकरणम् । यथा, -- “पत्तलीकृतपत्राणि हेम्नो वह्रौ प्रतापयेत् । निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैलचक्रे च काञ्जिके ॥ गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा । एवं हेम्नः परेषाञ्च धातूनां शोधनं भवेत् ॥” * ॥ व्रणादिपरिष्करणम् । यथा, -- “व्रणस्य त्वविशुद्धस्य क्वाथः शुद्धिकरः परः । पटोलनिम्बपत्रस्य सर्व्वत्रैव प्रयुज्यते ॥ वातिके दशमूलानां क्षीरिणां पैत्तिके व्रणे । आरग्वधादेः कफजे कषायः शोधनं हितम् ॥” अपि च । “अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा । अथवा क्वाथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत् । श्लेस्मामवातमेदोघ्नं वस्तिशोधनदीपनम् ॥” इति च भावप्रकाशः ॥ * ॥ लिखितपत्रादेः प्रमाणीकरणम् । यथा । लेख्य- शोधनमाह कात्यायनः । “स्वहस्तलेख्यसन्देहे जीवतो वा मृतस्य च । तत् स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तल्लेख्यनिर्णयः ॥” * विरुद्धलिखितस्य शुद्धीकरणम् । थथा । तच्छो- धनमाह बृहस्पतिः । “न्यूनाधिकं पूर्व्वपक्षं तावद्वादी विशोधयेत् । न दद्यादुत्तरं यावत् प्रत्यर्थी सभ्यसन्निधौ ॥” [] कात्यायनः । “शोधयेत् पूर्व्वपक्षन्तु यावन्नोत्तरदर्शनम् । उत्तरेणावरुद्धस्य निवृत्तं शोधनं भवेत् ॥” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ * ॥ अङ्खस्य हरणम् । यथा, -- “भाज्याद्धरः शुध्यति यद्गुणः स्या- दन्त्यात् फलं तत् खलु भागहारे । समेन केनाप्यपवर्त्त्य हार- भाज्यौ भजेद्वा सति सम्भवे तु ॥ इति लीलावती ॥ अन्यत् शुद्धिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
शोधनः, पुं, (शोधयतीति । शुध + णिच् + ल्युः ।) निम्बूकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
शोधनः, त्रि, (शोधयतीति । शुध + णिच् + ल्युः ।) शुद्धिकारकः । यथा, -- “महासान्तपनः शुद्ध्यै तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः । जलोपवासकृच्छ्रस्तु ब्रह्मकूर्च्चस्तु शोधनः ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतविश्वामित्रवचनम् ॥ यथा च । “तैलसैन्धवयष्ट्याह्वनिम्बपत्रनिशायुगैः । त्रिवृद्घनयुतैः पिष्टैः प्रलेपो ब्रणशोधनः ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-141-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शोधन" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें