🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:03:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शौंडिक
śauṃḍika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शौंडिक संज्ञा पुं॰ [सं॰ शौण्डिक] [स्त्री॰ शौण्डिकी]
१. प्राचीन काल की एक प्रसिद्ध जाति जिसका व्यवसाय मद्य बनना और बेचना था । विशेष—पराशरपद्धति में इस जाति की उत्पत्ति कैवर्त पिता और गांधिक माता से लिखी है; और मनु ने कहा है कि इस जाति के आदमी के घर भोजन नहीं करना चाहिए ।
२. पिप्पलीमूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शौण्डिक m. a distiller and vendor of spirituous liquors (considered as a mixed caste; accord. to some ‘the son of a Kaivarta and a Gāndhika woman’; accord. to others ‘the son of a Niṣṭhya and a Śūdra woman’), Yājñ.; R.; VarBṛS.
pl. N. of a people, MBh. (C. शौण्डीक)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1093,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शौंडिकः, शौंडिन् m. [शुंडा सुरा पण्यमस्य ठक् इनि वा] A distiller and seller of spirituous liquors, a vintner. --की --नी A female vintner; पयोपि शौंडिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते H. 3. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शौण्डिक पु० शुण्डा सुरा पण्यमस्य ठक् । १ मद्यविक्रेतरि २ जातिभेदे पुंस्त्री अमरः स्त्रियां ङीष् । “ततो गा- न्धिककन्यायां कैवर्त्तादेव शौण्डिकः” पराशरपद्धतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5146,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शौण्डिकः, पुं, (शुण्डापण्यभस्य । शुण्डा + “तदस्य पण्यम् ।” ४ । ४ । ५१ । इति ठक् ।) जातिविशेषः । शुडौ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मण्डहारकः २ इत्यमरः ॥ शुण्डारः ३ शौण्डी ४ शुण्डकः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ ध्वजः ६ पानः ७ पणः ८ । इति जटाधरः ॥ कल्पपालः ९ सुराजीवी १० । वापिवामः ११ पानबणिक् १२ ध्वजी १३ । आसुतीबलः १४ । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्योत्- पतिर्यथा, -- [] ततो गान्धिककन्यायां कैवर्त्तादेव शौण्डिकः । कैवर्त्तस्य च कन्यायां शौण्डिकादेव शौचिकः ॥” इति पराशरपद्धतिः ॥ (अस्य गृहे भोजननिषेधो यथा, मनुः । ४ । २१६ । “श्ववतां शौण्डिकानाञ्च चेलनिर्नेजकस्य च । रञ्जकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे ॥” एषां गेहे नाद्यात् इत्यर्थः ॥ * ॥ शुण्डिका- दागते, त्रि, । अत्र “शुण्डिकादिभ्योऽण् ।” ४ । ३ । ७६ । इत्यण् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-144-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शौंडिक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें