🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:40:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रावक
śrāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रावक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ श्राविका]
१. बौद्ध धर्म को माननेवाला संन्यासी ।
२. जैन धर्म को माननेवाला संन्यासी ।
३. वह जो जैन धर्म का अनुयायी हो ।
४. नास्तिक । पाखंडी । उ॰—यह नरक को कोउ जीव है जिनि याहि देखि डेराहि । निज जानियै यह श्रावका अति दूर ते तजि ताहि ।—केशव (शब्द॰) ।
५. दूर की आवाज । दूर का शब्द ।
६. कौआ । काक ।
७. छाव । शिष्य ।
श्रावक २ वि॰ श्रवण करनेवाला । सुननेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रावक mf(इका)n. hearing, listening to (comp.), Vās.
audible from afar, Śiś.
श्रावक m. a pupil, disciple, Mālatīm.
a disciple of the Buddha (the disciples of the Hīna-yāna school are sometimes so called in contradistinction to the disciples of the Mahā-yāna school; properly only those who heard the law from the Buddha's own lips have the name श्रावक, and of these two, viz. Sāriputta and Moggallāna, were Agra-śrāvakas, ‘chief disciples’, while eighty, including Kāśyapa, Upāli, and Ānanda, were Mahā-śrāvakas or ‘great disciples’), MWB. 47, 75
a Jaina disciple (regarded by orthodox Hindūs as a heretic), MW.
a crow, L.
a sound audible from afar, Śiś.
that faculty of the voice which makes a sound audible to a distance, L.
श्रावक &c. See p. 1097, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रावकः [श्रि-ण्बुल्] 1 A hearer. --2 A pupil, disciple; श्राबकावस्यायां Māl. 10 ‘in their pupilage’. --3 A class of Buddhist saints or votaries. --4 A Buddhist votary in general. --5 A heretic. --6 A crow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रावक पु० त्रि० श्रु--ण्वुल् । १ श्रवणकर्त्तरि २ शाक्यमुनि- शिव्ये मुनिभेदे ३ काके पुंरवी० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5153,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रावकः, पुं, (शृणोतीति । श्रु + ण्वुल् ।) शाक्य- मुनिशिष्यविशेषः । काकः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (श्रावयतीति । श्रु + णिच् + ण्वुल् । दूरध्वनिः । यथा, माघे । ११ । १ । “प्रणिजगदुरकाकुश्रावकस्निग्धकण्ठाः परिणतिमिति रात्रे र्मागधा मागधाय ॥”) श्रोतरि, त्रि । (यथा, पुराणम् । “ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह विधिवद्द्विजम् । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें