🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संदंश
saṃdaṃśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संदंश संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्दंश]
१. सँडसी नाम का लोहे का औजार ।
२. न्याय या तर्क के अनुसार अपने प्रतिपक्षी को दोनों ओर से उसी प्रकार जकड़ या बांध देना जिस प्रकार सँडसी से कोई बरतन पकड़ते है ।
३. सुश्रुत के अनुसार सँडसी के आकार का, प्राचीन काल का एक प्रकार का औजार जिसकी सहायता से शरीर में गड़ा हुआ काँटा आदि निकालते थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-दंश m. compression (of the lips), MBh.
too great compression of the teeth in the pronunciation of vowels, RPrāt.
junction, connection, Subh.
a pair of tongs or pincers or nippers, AV.; Br.; Pur.; Suśr.
N. of those parts of the body which are used for grasping or seizing (as the thumb and forefinger together, the opposite eye-teeth, the nippers of a crab &c.), Yājñ.; VarBṛS.; Suśr.; Pañcat.; Kathās.
a partic. Naraka or hell (where the flesh of the wicked is tortured with pincers), Pur.
a chapter or section of a book, Dāyabh.
a partic. Ekāha, Vait.
the site of a village &c. (fixed according to the compass), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संदंशः 1 A pair of tongs. --2 Too great compression of the teeth in the pronunciation of vowels (or letters). --3 N. of a hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दंश पु० सम् + दन्श--अच् । (साँडाशो) यन्त्रमेदे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दंशः, पुं, (सन्दशतीवेति । सं + दन्श + अच् ।) कङ्कमुखः । इति हेमचन्द्रः ॥ साँडासी इति भाषा ॥ (यथा, मार्कण्डेये । २४ । ६३ । “निपातितानां भूपृष्ठे उद्वॄत्याक्षि निरीक्षताम् सन्दंशैः पश्य कृष्यन्ते नरैर्याम्यैर्मुखात्ततः ॥” वैद्यशास्त्रोक्तयन्त्रविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । ७ । “तत्र मनःशरीरावाधकराणि शल्यानि तेषा- माहरणोपायो यन्त्राणि । तानि षट्प्रकाराणि । तद्यथा । स्वस्तिकयन्त्राणि । सन्दंशयन्त्राणि । *** द्वे सन्दंशयन्त्रे *** सनिग्रहोऽनिग्रश्च [] सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतस्त्वग्मांसशिरास्नायु- गतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें