🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:39:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संपाति
saṃpāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संपाति संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्पाति]
१. एक गीध जो गरूड़ का ज्येष्ठ पुत्र और जटायु का भाई था ।
२. माली नाम राक्षस का उसकी वसुदा नामक भार्या से उत्पन्न चार पुत्रों में से एक पुत्र, यह विभीषण का मंत्री था ।
३. राम की सेना का एक बंदर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-पाति m. N. of a fabulous bird (the eldest son of Aruṇa or Garuḍa and brother of Jaṭāyu), MBh.; R. &c.
of a king, MBh.
of a son of Bahugava and father of Ahaṃ-yāti (cf. सं-याति), Hariv.
of a monkey, R.
of a Rākṣasa, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संपातिः N. of a fabulous bird, son of Garuḍa and elder brother of Jaṭāyu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पाति पु० सम् + पत--णिच्--इन् । जटायुयो ज्येष्ठभ्रातरि पक्षिभेदे रामा० । स्वार्थे क । तत्रैव । साम्पतिरिव का- यति कै--क । सम्पातिक गरुडज्येष्ठतनये शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पातिः, पुं, अरुणपुत्रः । स च जटायुषोऽग्रजो भ्राता । यथा, रामायणे । ४ । ५६ । २ । “सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहङ्गमः । भ्राता जटायुषः श्रीमान् विख्यातबलपौरुषः ॥” (यथा च तत्रैव गरुडवाक्ये । ३ । १४ । ३२ । “द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च । तस्माज्जातोऽहमरुणात् सम्पातिश्च ममाग्रजः ॥” यथाच महाभारते । १ । ६६ । ७० । “अरुणस्य भार्य्या श्येनी तु वीर्य्यवन्तौ महा- बलौ । सम्पातिं जनयामास वीर्य्यवन्तं जटायुषम् ॥” तथा तत्रैव । ३ । २७८ । १ । “सखा दशरथस्यासीत् जटायुररुणात्मजः । गृध्रराजो महावीरः सम्पातिर्यस्य सोदरः ॥” अस्य पक्षदहन-विररणम् । यथा, रामायणे । ४ । ५८ । ४ -- ७ । “पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहञ्च जयैषिणौ । आदित्यमुपयातौ खे ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्वर्गतौ भृशम् । मध्यं प्राप्ते तु सूर्य्ये तु जटायुरवसीदति ॥ तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्य्यरश्मिभिरर्द्दितम् । पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात् परमविक्लवम् ॥ निर्दग्धपक्षः पतितो बिन्ध्येऽहं वानरर्षभाः । अहमस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये । जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-281-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें