🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:34:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संभ्रम
saṃbhrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संभ्रम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्भ्रम]
१. घूमना । चक्कर । फेरा ।
२. उतावली । हड़बड़ी । आतुरता ।
३. घबराहट । व्याकुलता । चकपकाहट ।
४. हलचल । धूम ।
५. सहम । सिटपिटाना ।
६. उत्कंठा । गहरी चाह । शोक । हौसला । उत्साह । उमंग ।
७. पूज्य भाव । आदर । मान । गौरव ।
८. मूल । चूक । गलती ।
९. श्री । शोभा । छबि । सोंदर्य ।
१०. शिव के एक प्रकार के गण ।
११. मोह । भ्रम । भ्रांति (को॰) ।
१२. अबोधता । नादानी । गँवारपन (को॰) ।
संभ्रम २ वि॰
१. क्षुब्ध ।
२. इधर उधर घूमता हुआ । जैसे नेत्र [को॰] । यौ॰—संभ्रमज्वलित = उतावली के कारण क्षुब्ध । संभ्रममृत् = व्याकुल उद्विग्न । घबराया हुआ ।
संभ्रम ३ क्रि॰ वि॰ आतुरता के साथ । उतावलो में । उ॰—(क) सुनि सिसुरुदन परम प्रिय बानी । संभ्रम चलि आईं सब रानी ।— मानस, १ ।१९३ । (ख) सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु ।—मानस, २ ।२७३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-भ्रम m. (ifc. f(आ). ) whirling round, haste, hurry, flurry, confusion, agitation, bustling
activity, eagerness, zeal (आत् and एन, ‘excitedly, hurriedly’; acc. with √ कृ or √ गम्, and dat., ‘to get into a flurry about, show great eagerness or zeal’; with √ त्यज् or वि-√ मुच्, ‘to compose one's self’), MBh.; Kāv. &c.
awe, deference, respect, Kāv.; Kathās.
error, mistake, delusion (ifc. = ‘feigning or seeming to be’), Rājat.; Kathās.
grace, beauty (v.l. for वि-भ्रम), Bhartṛ.
N. of a class of beings attending on Śiva, Cat.
सम्-भ्रम mfn. agitated, excited, rolling about (as the eyes), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1179,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संभ्रमः 1 Turning round, whirling, revolving. --2 Haste, hurry. --3 Confusion, agitation, flurry; Ku. 3. 48. --4 Fear, alarm, fright; Ś. 1; Ki. 15. 2. --5 Error, mistake, ignorance. --6 Zeal, activity. --7 Respect, reverence; गृहमुपगते संभ्रमविधिः Bh. 2. 64; तव वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि संभ्रमः Rām. --8 Uproar, tumult. --9 Ignorance. --Comp. --ज्वलित a. excited by agitation. --भृत् a. embarrassed, flurried.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भ्रम पु० सम् + भ्रम--घञ् न वृद्धिः । १ भयादिजनिते वेगे अमरः । २ त्वरायां ३ तद्धेतुके ४ मये ५ आदरे मेदि० । ७ अतिशयभ्रमे ७ सूत्रे अजयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5247,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भ्रमः, पुं, (सं + भ्रम + घञ् ।) भयादिजनित- त्वरा । (यथा, रघुः । ११ । २५ । “वीक्ष्य वेदिमथ रक्तबिन्दुभि- बन्धुजीवपृथभिः प्रदूषिताम् । संभ्रमोऽभवदपोढकर्म्मणां ऋत्विजां च्युतविकङ्कतस्रुचाम् ॥”) तत्पर्य्यायः । संवेगः २ । इत्यमरः । १ । ७ । ३४ ॥ आवेगः ३ । इति तट्टीका ॥ प्रवेगः ४ त्वरा ५ त्वरिः ६ । इति वाचस्पतिः ॥ भयम् । (यथा, रामायणे । ४ । २ । १४ । “सम्भ्रमस्तज्यतामेष सर्व्वर्वालिकृते महान् ॥”) आदरः । इति मेदिनी ॥ महाभ्रमः । सूत्रम् । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-286-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संभ्रम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें