🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सह्य
sahya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सह्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दक्षिण देश में स्थित एक पर्वत । विशेष दे॰ सह्याद्रि ।
२. स्वाथ्स्य । आरोग्यलाभ (को॰) ।
२. मदद । सहायता (को॰) ।
३. युक्तता । पर्याप्ति (को॰) ।
सह्य २ वि॰
१. सहने योग्य । सहने लायक । बर्दाश्थ करने लायक । जो सहन करने में समर्थ हो ।
२. आरोग्य ।
३. प्रिय । प्यारा ।
४. झेलने, भोगने या वहन करने योग्य (को॰) ।
५. समर्थ । शक्तिशाली (को॰) ।
सह्य ३ संज्ञा पुं॰ साम्य । समानता । बराबरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह्य mfn. to be borne or endured, endurable, tolerable, resistible, MBh.; R. &c.
able to bear, equal to, W.
powerful, strong, ib.
sweet, agreeable, W.
सह्य m. N. of one of the 7 principal ranges of mountains in India (see कुल-गिरि)
of a mountainous district (in which the Go-dāvarī rises in the N.W. of the Deccan), MBh.; VarBṛS. &c.
of a son of Vivasvat (v.l. मह्य), MBh.
सह्य (अम्), n. help, assistance (oftener साह्य), MBh.; Hariv.
health, convalescence, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह्य a. 1 Bearable, supportable, endurable; अपि सह्या ते शिरोवेदना Mu. 5; M. 3. 4. --2 To be borne or endured; कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरिदानीं तु विरहः U. 3. 44. --3 Able to bear. --4 Adequate or equal to. --5 Sweet, agreeable. --6 Strong, powerful. --ह्यः N. of one of the seven principal mountain ranges in India, a part of the western Ghats at some distance from the sea; रामास्त्रोत्सारितोण्यासीत्सह्यलग्न इवार्णवः R. 4. 53, 52; Ki. 18. 5. --ह्यं 1 Health, convalescence. --2 Assistance. --3 Fitness, adequacy. --Comp. --आत्मजा N. of the river Kāverī.
सह्य One of the seven principal chains of mountains in India. It is still known as Sahyādri, and is the same as the Western Ghats as far as their junction with the Neilgherries north of the Malaya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सह्य न० सहायस्य भावः यत् नि० । १ साहाय्ये “तत्रार्थे सह्य- मकरोत्” पुराणम् । सह भावे यत् । २ आरोग्ये ३ साम्ये ४ माधुर्य्ये च शब्दर० । कर्मणि यत् । ५ सो- ढव्ये त्रि० ६ पुनाख्यदेशसमीपस्थे पर्वतभेदे पु० मेदि० । स च पर्वतः भारतवर्षस्य कुलाचलभेदः “माहेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तै वात्र कुलाचलाः” मार्कण्डेयपु० ५७ अ० । स च अपरान्तदेशस- न्निकृष्टो लबणसमुद्रात् कियद्दूरस्थश्च तदतिक्रमेणैव रघौ अपरान्तदेशगमनोक्तेः । “असह्यविक्रमः सह्यं दूरान्मुक्त- सुदन्वता । नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् । तस्यानीकैर्विसर्पद्भिः अपरान्तजयोद्यतैः । रामास्त्रीत्सा- रितोऽप्यासीत् सह्यलग्न इवार्णवः” रघु० । तत्पर्वतपादजा नद्यश्च “तापो पयोष्णी निर्बिन्धा कावेपी प्रमुखा नदी । गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्वादिकास्तथा । सह्यपादो- द्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः” विष्णुस० उक्ताः “गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्वास्तथाऽपरा । तुङ्गभद्रा सुपयोगा सह्यात् कावेर्य्यथापगाः” मार्कण्डेयपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सह्यं, क्ली, (सह्यते इति । सह + यत् ।) आरोग्यम् । साम्यम् । सुमधुरम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (प्रियम् । यथा, महाभारते । ३ । २७७ । १० । “ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो राक्षसेश्वरम् । किन्ते सह्यं मया कार्य्यं करिष्याम्यवशोऽपि तत् ॥”)
सह्यः, पुं, पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ४ । ५२ । “असह्यविक्रमः सह्यं दूरात् मुक्तमुदन्वता । नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् ॥”) स तु पुनाख्यदेशस्य उत्तरपश्चिमदिशि वर्त्तते ॥
सह्यः, त्रि, (सोढुं शक्यः । सह + “शकि- सहोश्च ।” ३ । १ । ९९ । इति यत् ।) सोढव्यः । सहनीयः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १०६ । ५६ । “सह्यं भवतु ते तेजो भूनानां भूतभावन ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-318-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सह्य" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें