🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:55:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सात्वती
sātvatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सात्वती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शिशुपाल की माता का नाम ।
२. दे॰ 'सात्वती वृत्ति' (को॰) ।
३. सुभद्रा का एक नाम । यौ॰—सात्वतीपुत्र, सात्वतीसूनु = शिशुपाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सात्वती (ई), f., see below.
सात्वती f. a princess of the Satvats (N. of the mother of Śiśu-Pāla), MBh.; Śiś.
(scil. वृत्ति, q.v.) one of 4 divisions of dramatic style (expressive of ‘bravery, generosity, cheerfulness, and the marvellous’ ; it is of four kinds, viz. उत्थापक, संघात्य, परिवर्तक, and संलाप), Bhar.; Daśar.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1200,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सात्वती 1 N. of one of the four dramatic styles; see S. D. 416. --2 N. of the mother of Śiśupāla; Śi. 2. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सात्त्व(त्व)ती, स्त्री, नाटकवृत्तिविशेषः । यथा, -- “अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट् संस्कृता- दिकाः । भारती सात्त्वती कैशिक्यारभट्यौ च वृत्तयः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, शृङ्गारतिलके । ३ । ४२ -- ४३ । “हर्षप्रधानाधिकसत्त्ववृत्ति- स्त्यागोत्तरोदारवचोमनोज्ञा । आश्चर्य्यसम्पत्सुभगा च या स्या- त्सा सात्त्वती नाम मतात्र वृत्तिः ॥ नातिगूढार्थसम्पत्तिः श्रव्यशब्दमनोरमा । वीरे रौद्रेऽद्भुते शान्ते वृत्तिरेषा मता यथा ॥ लक्ष्म्यास्त्वं जनको निधिश्च पयसां निःशेष- रत्नाकरो मर्यादानिरतस्त्वमेव जलधे ! ब्रूतेऽत्र कोऽन्या- दृशम् । किं त्वेकस्य गृहं गतस्य बडवावह्नेः सदा तृष्णया क्लान्तस्योदरपूरणेऽपि न सहो यत्तन्मनाङ्मध्य- मम् ॥ स्फारितोत्कटकठोरतारका- कीर्णवह्निकणसंततिः क्रुधा । दुर्निमित्ततडिदाकृतिर्बभौ दृष्टिरिष्टसमरांशुमालिनः ॥ अत्यद्भुतं नराधिप तव कीर्तिर्धवलयन्त्यऽपि जगन्ति । रक्तान् करोति सुहृदो मलिनयति च वैरि- वदनानि ॥ निवृत्तविषयासङ्गमधुना सुचिराय मे । आत्मन्येव समाधानं मनः केवलमिच्छति ॥” * ॥ सात्त्वतस्यापत्यं स्त्री । सात्त्वत + अञ् । ङीप् ।) शिशुपालमाता । इति केचित् ॥ (यथा, महा- भारते । २ । ४५ । ६ । “एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्त्वतीसुतः । सात्त्वतानां नृशंशात्मा न हितोऽनपकारि- णाम् ॥” सुभद्रा । यथा, महाभारते । १ । २२२ । ६६ ॥ “स सात्त्वत्यामधिरथः सम्बभूव धनञ्जयात् । मखे निर्मथनेनेव शमीगर्भाद्धुताशनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-325-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें