🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:04:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साध्वी
sādhvī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सच्चरित्र स्त्री (2.6.6) सुचरित्रा · सती · पतिव्रता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साध्वी १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. पतिव्रता । पतिपरायणा (स्त्री) ।
२. शुद्ध चरित्रवाली (स्त्री) । सच्चरित्रा ।
साध्वी २ संज्ञा स्त्री॰
१. दुग्ध पाषाण ।
२. मेदा नामक अष्टवर्गीय औषधि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साध्वी (वी), f. a chaste or virtuous woman, faithful wife, Mn.; MBh. &c.
a saintly woman, W.
a kind of root (= मेदा), L.
साध्वी f. See under साधु, p. 1201, col. 2
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1201,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साध्वी 1 A virtuous or chaste woman. --2 A faithful wife. --3 N. [] of a kind of root.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साध्वी स्त्री साधु--ङीप् । १ मेदायां राजनि० “आर्त्तार्त्ते [] मुदिता हृष्टे प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रता” उक्तलक्षणायां २ स्त्रियां तत्रार्थे संज्ञात्वात् न पुंवद्भावः । साधुतायुक्ते ३ स्त्रीमात्रे च । तत्रार्थे पुंवद्भाव इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5280-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साध्वी, स्त्री, (साधु + ङीष् ।) मेदा । इति राज- निर्घण्टः ॥ पतिव्रता । इत्यमरः । २ । ६ । ६ ॥ तल्लक्षणमाह हारीतः । “आर्त्तार्त्ते मुदिता हृष्टे प्रोषिता मलिना कृशा मृते म्रियेत या पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रता ॥” (“सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ।” इत्यपि क्वचित् पाठः ॥ * ॥) तद्धर्म्मा यथा । अङ्गिराः । “साध्वीनामेव नारीणामग्निप्रपतनादृते । नान्यो धर्म्मो हि विज्ञेयो मृते भर्त्तरि कर्हि- चित् ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ तत्प्रशंसा यथा, -- “साध्वी स्त्री मातृतुल्या च सर्व्वथा हित- कारिणी । असाध्वी वैरतुल्या च शश्वत् सन्तापदायिका ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे । २ । २५ ॥ * ॥ साध्वीस्त्रीणां पतिः प्रेम्णा शतपुत्त्राधिकः । यथा, -- “शतपुत्राधिकः प्रेम्णा सतीनाञ्च पतिर्नृप ! । निरूपितो भगवता वेदेषु हरिणा स्वयम् ॥” इति तत्रैव । ३४ । ६२ ॥ * ॥ “कामिनीं कुलजाताञ्च रहस्ये कामिनीं सतीम् । न पृच्छति कुले जात एवमेव श्रुतौ श्रुतम् ॥ श्रुतौ पुराणे यासाञ्च चरित्रमनिरूपितम् । तासु को विश्वसेत् प्राज्ञो अप्रज्ञाञ्च दुराशयाम् तासां को वा रिपुर्म्मित्रं प्रार्थयन्ती नवं नवम् दृष्ट्वा सुवेशं पुरुषमिच्छन्ति हृदये सदा ॥ वाह्ये स्वात्मसतीत्वञ्च प्रापयन्ती प्रयत्नतः । सत्त्वप्रधानं यद्रुपं तत् शुद्धञ्च स्वभावतः । तदुत्तमञ्च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम् ॥ स्थानाभावावात् क्षणभावात् मध्यवृत्तेरभावतः देहक्लेशेन रोगेण सत्संसर्गेण सुन्दरि ! ॥ बहुगोष्ठीवृतेनैव रिपुराजभयेन च । रजोरूपस्य साध्वीत्वमेतेनैव प्रजायते ॥” इति ब्रह्यवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १४ अध्यायः ॥ * ॥ अन्यच्च । “सुते स्तनान्धे यः स्ने हो याकाङ्क्षान्वेतिक्षोभिते पतिस्ने हस्य साध्वीनां कलां नार्हन्ति षोडशीम् स्तनान्धे स्तनदानान्तं मिष्टान्ने भोजनावधि । कान्ते चित्तं सतीनाञ्च स्वप्ने ज्ञाने च सन्ततम् ॥ नान्ने तृष्णा जले तृष्णा साध्वीनां स्वामिना विना । [] यथा जारे पुंश्चलीनां साध्वीनान्तु तथा प्रिये । शोकं निमग्नमन्येषां कालेन पानभोजनात् । विपरीतं कान्तशोको वर्द्धते भक्षणादहो ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । १७ । ८७, ९०, ९७ ॥ * ॥ किञ्च । “आकाशोऽसौ दिशः सर्व्वा यदिनश्यन्ति वायवः तथापि साध्वीशापस्तु न नश्यति कदाचन ॥” इति तत्रैव । ४२ । ३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-330-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साध्वी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें