🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:09:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सानंदूर
sānaṃdūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सानंदूर संज्ञा पुं॰ [सं॰ सानन्दूर] वाराहपुराण में उल्लिखित एक तीर्थ विशेष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सानन्दूर N. of a Tīrtha, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1202,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सानन्दूर पु० तीर्थविशेषे “सानन्दूरेति विख्यातं भूमे! गुह्यं परं मम । उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य च दक्षिणे । तत्र तिष्ठाभि वसुधे! उदीचीं दिशमाश्रितः । प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्चा नातिनीचका । आयसीं तां वद- न्त्येके अन्ये ताम्रमयीं तथा । कास्यां रोतिमयीमन्ये केचित् सीसकनिर्मिताम् । शिलामयीमित्यपरे महा- श्चर्य्यस्वरूपिणीम्” वराहपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5280,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सानन्दूरः, पुं, तीर्थविशेषः । यथा, -- धरण्युवाच । “द्वारकातः परं श्रेष्ठं अस्ति गुह्मं परं क्वचित् ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुः कमललोचनः । वाराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ वराह उवाच । सानन्दूरेति विख्यातं भूमे ! गुह्यं परं मम । उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य च दक्षिणे । तत्र तिष्ठामि वसुधे उदीचीदिशमाश्रितः ॥ प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्चा नातिनीचका । आयसीं तां वदन्त्येके अन्येताम्रसयीं तथा ॥ कांस्यीं रीतिमयीमन्ये केवित् सीसकनिर्मिताम् शिलामयीमित्यपरे महदाश्चर्य्यरूपिणीम् । तत्र स्थानानि मे भूमे कथ्यमानं मया शृणु ॥ मनुजा यत्र मुच्यन्ते गताः संसारसागरम् । तत्राश्चर्य्यं प्रवक्ष्यामि सानन्दूरे यशस्विनि ! ॥ सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे । यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥ तत्रापि शृणु चाश्चर्य्यं यच्चापि परिवर्त्तते । एवं तत्र लता वृक्षमुच्चस्थूलमहाद्रुमम् । समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं सोऽपि तत्र न पश्यति ॥ * ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्य्यं शृणुष्व मे । मम भक्तांश्च पश्यन्ति तिष्ठन्तो हि स्वकर्म्मणा ॥ बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्यो ह्यर्व्वुदमेव च । क्षिप्तः पिण्डश्च तन्मध्ये येन केन विकर्म्मिणा ॥ एकस्तत्र स्थूलमत्स्यो भूमिचक्रेण चाङ्कितः । तावत् कश्चिन्न गृह्णाति यावत्तेन न भक्षितः ॥ तत्र रामसरं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परं मम । अगाधञ्चाप्यपारञ्च रक्तपद्मविभूषितम् ॥ तत्र स्नानन्तु कुर्व्वीत एकरात्रोषितो नरः । बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान् प्रमुच्येत रम्ये रामसरे तथा । बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकञ्च गच्छति ॥ तत्र रामसरे भूमे महाश्चर्य्यं शृणुष्व मे । मनुजास्तत्र पश्यन्ति मम कर्म्मपरायणाः ॥ [] सत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलताकुलम् । मनोज्ञं रमणीयञ्च जलजैश्चापि संवृतम् ॥ तत्र मूढालिपद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश । एकन्तु दृश्यते श्वेतमेकं रुक्ममयं तथा ॥ तत्र ब्रह्मसरं नाम गुह्यं क्षेत्रे परं मम । उत्तरेण तु पार्श्वेन मम क्षेत्रस्य सुन्दरि ॥ तत्र कुण्डं महाभागे पर्व्वते च समाश्रितम् । धारा यत्र पतेच्चैव स्थूला मुषलसन्निभा ॥ तत्र स्नानञ्च कुर्व्वीत षष्ठकालोषितो नरः । ब्रह्मलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान् प्रमुच्येत तत्र ब्रह्मसरे मम । ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकञ्च गच्छति ॥ तत्राश्चर्य्यं महाभागे रम्ये ब्रह्मसरे शृणु । मद्भक्ता यानि पश्यन्ति घोरं संसारमोक्षणम् ॥ चतुर्व्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथलेक्षणे । मध्याह्ने पतते भूमे यावत् सूर्य्यः स तिष्ठति ॥ परावृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद्भुवि । एवं तत्र महाश्चर्य्यं पुण्ये ब्रह्मसरे मम ॥” इति वाराहे सानन्दूरमाहात्म्यनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-331-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें