🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:57:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सावर्ण
sāvarṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सावर्ण १ वि॰ [सं॰] सवर्ण संबंधी । समान वर्ण या जाति संबंधी ।
सावर्ण २ संज्ञा पुं॰ दे॰ सावर्णि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावर्ण mfn. (fr. स-वर्ण) relating or belonging to one of the same colour or tribe or caste, MW.
सावर्ण m. N. of a Ṛṣi, VS.; MBh.
of the eighth Manu (cf. सावर्णि), Hariv.; MārkP.
of the Saṃhitā traced back to Sāvarṇi (cf. under सावर्णक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1211,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावर्ण a. (र्णी f.) Relating or belonging to one of the same colour, tribe or caste. --र्णः A metronymic of the eighth Manu; see सावर्णि. --Comp. --लक्ष्यं {1} a mark of the sameness of colour or caste. {2} the skin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1121-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावर्ण पु० सवर्णायां सूर्य्यपत्न्यां संज्ञायां भवः अण् । सव- र्णागर्भजे सूर्य्यजे अष्टमे मनौ इञ् । सावर्णिरप्यत्र “सा- वर्णिः सूर्यतनथो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः” “सूर्य्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः” देवीमा० । “छायासंज्ञा सुतो योऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः । पूर्बजस्य सवर्णोऽसौ सावर्णस्तेन कय्यते” देवीभाग० तन्नामनिरुक्त्यन्तरमुक्तम् [] “विवस्वतश्च द्वे भार्य्ये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र! ये प्रागहिते तव । तृतीयां बडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः । यमोयमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुतान् शृणु । सावर्णिस्तपती कन्या भार्य्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूत् अश्विनौ बडवात्मजौ । अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनुः” भाग० ८ । १३ अ० । कल्प- भेदादविरोधः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5287-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावर्णः, पुं, (सवर्ण एव । स्वार्थे अण् । सवर्णायाः छायाया अपत्यमिति अण् वा ।) अष्टममनुः । यथा, -- “छायासंज्ञासुतो योऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः पूर्व्वजस्य सवर्णोऽसौ सावर्णस्तेन कथ्यते ॥” इति देवीभागवतम् ॥ (तथाच हरिवंशे । ९ । १९ । “पूर्व्वजस्य मनोस्तात सदृशोऽयमिति प्रभुः । मनुरेवाभवन्नाम्ना सावणं इति चोच्यते ॥”) यथाच मात्स्ते । ९ । ३१ -- ३३ । “सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथान्तरम् । अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा ॥ [] सतानन्दः कश्यपश्च रासश्च ऋषयः स्मृताः । धृतिर्व्वरीयान् यवसः सुवर्णो वृष्टिरेव च ॥ चरिष्णुरीड्यः सुमतिः वसुः सुभ्रुश्च वीर्य्यवान् । भविष्या दशसावर्णा मनोः पुत्त्राः प्रकीर्त्तिताः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-342-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें