🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:09:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सावित्र
sāvitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सावित्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. शिव ।
३. वसु ।
४. ब्राह्मण ।
५. सूर्य के पुत्र ।
६. कर्ण ।
७. गर्भ ।
८. यज्ञोपवीत ।
९. उपनयन संस्कार । यज्ञोपवीत ।
९. हस्त नक्षत्र [को॰] ।
१०. अग्नि का एक रुप [को॰] ।
१०. कलछा या चम्मचभर परिमाण (को॰) ।
१२. दसवें कल्प का नाम (को॰) ।
१३. मेरु पर्वत का एक शिखर (को॰) ।
१४. एक प्रकार की आहुति या होम (को॰) ।
१५. एक वन का नाम (को॰) ।
१६. एक प्रकार का अस्त्र ।
सावित्र २ वि॰
१. सविता संबंधी । सविता का । जैसे, — सावित्र होम ।
२. सूर्य से उत्पत्र । सूर्यवंशीय ।
३. गायत्री से युक्त । गायत्री मंत्र से दीक्षित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावित्र mf(ई)n. (fr. सवितृ) relating or belonging to the sun, derived or descended from the sun, belonging to the solar dynasty, TS.; VS.; KātyŚr.; MBh.; Hariv.
relating to Sāvitra i.e. Karṇa, MBh.
accompanied or effected by the Sāvitri verse (cf. below), BhP.
सावित्र m. a partic. Agni, TBr.
a partic. kind of ladleful (cf. ग्रह), TS.; ŚBr.
(scil. होम) a partic. oblation, Mn. iv, 150
(scil. कल्प) N. of the 10th Kalpa (q.v.), VP.
a Brāhman (accord. to some ‘a Gṛha-stha who possesses corn in a granary’), L.
an embryo or fetus, L.
the sun, L.
a son or descendant of Savitṛ (applied to Karṇa, Candra-ketu, Śiva, one of the Vasus, one of the Maruts, and one of the Rudras), MBh.; R.; Hariv.
N. of one of the peaks of Meru, VP.
सावित्र (अम्), n. (scil. हविस्) a partic. oblation, TS.; ŚBr. &c.
initiation into membership of the twice-born classes by reciting the Sāvitri verse and investing with the sacred thread, BhP.
the sacred thread (= यज्ञोपवीत), L.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
of a Pariśiṣṭa of the Yajur-veda
of a partic. Muhūrta (q.v.), Cat.
of the Nakṣatra Hasta (presided over by Savitṛ), MBh.
of a forest, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1211,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावित्र a. (त्री f.) [सविता दवेताऽस्य अण्] 1 Belonging to the sun. --2 Descended from the sun, belonging to the solar dynasty (of kings); यत्सावित्रैर्दीपितं भूमिपालैः U. 1. 43. --3 Accompanied by the Gāyatrī. --त्रः 1 The sun. --2 An embryo or fœtus. --3 A Brāhmaṇa. --4 An epithet of Śiva --5 Of Karṇa. --त्रं The sacrificial thread (so called because the repetition of the Gāyatrī forms a principal part of the ceremony of putting on the sacred thread).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1121-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावित्र पु० सविता देवताऽस्य अण् । १ विप्रे हेमच० । २ ऋग्विशेषे स्त्री ङीप् । “सावित्रीमात्रसारोऽपीति” मनुः । सा च ३ सत्यवतोभार्य्यायाम् स्त्री ४ सवितृदेवताके चर्वादौ त्रि० । ५ यज्ञोपवीते न० शब्दच० । स्वार्थे अण् । ६ सूर्य पु० शब्दच० । तस्येदम् अण् । ७ महा- देवे ८ वासौ च पु० मेदि० । ८ गर्भे शब्द० १० व्रह्मपत्न्यां स्त्री ११ दुर्गायां च स्त्री मेदि० । तन्नामनिरुक्तिः देवीपु० ४४ अ० “त्रिदशैरर्चिता देवी वेदभागेषु पूजिता । भाव- शुद्धस्वरूपा तु सावित्री तेन सा स्मृता” वह्निपु० । अन्या निरुक्तिः “सर्वलोकप्रसवनात् सविता स तु कीर्त्त्यते । यतस्तद्देवता देवी सावित्रीत्युच्यते ततः । वेदप्रसवना च्चापि सावित्री प्रोच्यते बुधैः” । ब्रह्मपत्नी च शतरूपा “ततः संजपतस्तस्य भित्त्वा देहमकल्मषम् । स्त्रीरूपा मर्द्धमकरोदर्द्धं पुरुषरूपवत् । शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते । सरस्वत्यथ गायत्री ब्रह्माणी च परन्तप!” मत्स्यपु० ३ अ० । गायत्रीशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5287,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावित्रं, क्ली, (सविता देवता अस्येति । अण् ।) यज्ञोपवीतम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (तत्- सम्बन्धिनि, त्रि । यथा, भागबते । ४ । ३१ । १० । “किं जन्मभिस्त्रिभिर्व्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकैः । कर्म्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि बिबुधायुसा ॥”
सावित्रः, पुं, (सविता देवता अस्येति । अण् ।) ब्राह्मणः । इति हेमचन्द्रः ॥ शङ्करः । वसुः । इति मेदिनी ॥ (स्वार्थे अण् ।) सूर्य्यः । गर्भः । इति शब्दरत्नावली ॥ (सवितुरपत्यं पुमान् । अण् । कर्णः । यथा, महाभारते । १ । १३७ । ८ । “सोऽव्रवीत् मेघगम्भीरस्वरेण वदतां वरः । भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम् ॥” सूर्य्यवंशीये, त्रि । यथा, उत्तरचरिते १ अङ्के । “यत् सावित्रैर्दीपितं भूमिपालै- र्लोकश्रेष्ठैः साधु शुद्धं चरित्रम् । मत्सम्बन्धात् कश्मला किंवदन्ती स्याच्चेदस्मिन् हन्त धिक् मामधन्यम् ॥” [] सवितृसम्बन्धिनि च त्रि । यथा, मनुः । ४ । १५० । “सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्य्यात् पर्व्वसु नित्यशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-342-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें