🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुप्त
supta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुप्त १ वि॰ [सं॰]
१. सोया हुआ । निद्रित । शयित ।
२. सोने के लिये लेटा हुआ ।
३. ठिठुरा हुआ ।
४. बंद । मुँदा हुआ । मुद्रित । जैसे—फूल ।
५. अकर्मण्य । बेकार ।
६. सुस्त ।
७. सुन्न । संज्ञा रहित (को॰) ।
८. अविकसित । जिसका विकास न हुआ हो । जैसे, शाक्ति (को॰) ।
सुप्त २ संज्ञा पुं॰ गहरी नींद । गाढ़ी निद्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—प्त mfn. (fr. सु + प्ता; for सुप्त See p. 1230) having beaut˚ braids of hair, Kād.
सु—प्त m. a wagtail with a black breast, L.
सुप्त mfn. (fr. √ स्वप्; for सु-प्त See p. 1228, col. 2) fallen asleep, slept, sleeping, asleep, VS. &c. &c.
lain down to sleep (but not fallen asleep), R. v, 34, 10
paralysed, numbed, insensible (see comp.)
closed (as a flower), Kālid.
resting, inactive, dull, latent, BhP.
सुप्त (अम्), n. sleep, deep or sound sleep, Kāv.; Kathās.
सुप्त . See p. 1230, cols. 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1228,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुप्त p. p. [स्वप्-कर्तरि क्त] 1 Slept, sleeping, asleep; न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशंति मुखे मृगाः H. Pr. 36. --2 Paralyzed, benumbed, insensible; see स्वप्. --प्तं Sleep, sound sleep. --Comp. --जनः midnight. --ज्ञानं a dream. --त्वच् a. paralytic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुप्त न० खप--भावे क्त संप्रसारणम् । १ निद्रायां २ शयने च ३ सुसुप्तौ हेमच० कर्त्तरि क्त । ४ निद्रिते त्रि० । “क्षुधितस्तृषितः कामी विद्यार्थी कृषिकारकः । भा० ण्डारी च प्रवासी च्सप्त सुप्तान् प्रबोधयेत् । मक्षिका म्रमरः सर्पो राजा वै वालकस्तथा । परश्वाऽपि च मू- र्खश्च सप्त सुप्तान्न बाधयेत्” नीतिसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5314,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुप्तं, क्ली, (स्वप् + क्तः ।) सुषुप्तिः । तत्पर्य्यायः । साधिका २ । इति हेमचन्द्रः ॥
सुप्तः, त्रि, (स्वप् + क्तः ।) निद्रितः । तत्पर्य्यायः । निद्राणः २ शयितः ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य बोधने विधिनिषेधौ यथा, -- “क्षुधितस्तृषितः कामी विद्यार्थी कृषिकारकः । भाण्डारी च प्रवासी च सप्त सुप्तान् प्रबोधयेत् ॥ [] मक्षिका भ्रमरी सर्पो राजा वै बालकस्तथा । परश्वापि च मूर्खश्च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥” (स्वकार्य्याक्षमः । यथा, -- “त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते आतन्यते सरागा च पर्व्वरुक्त्वग्गतेऽनिले ॥” इति माधवकरसंगृहीतरुग्विनिश्चये वात- व्याध्यधिकारे । ६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-375-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुप्त" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें