🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:54:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुमंत्र
sumaṃtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुमंत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुमन्त्र]
१. राजा दशरथ का मंत्री और सारथि ।
२. अंतरिक्ष के एक पुत्र का नाम ।
३. कल्कि का बड़ा भाई ।
४. आयव्यय का प्रबंध करनेवाला मंत्री । अर्थसचिव । विशेष—सुमंत्र का कर्तव्य यह बतलाया गया है कि वह राजा को सूचित करे कि इस वर्ष इतना द्रव्य संचित हुआ है, इतना व्यय हुआ, इतना शेष है, इतनी स्थावर संपत्ति है और इतनी जंगम संपत्ति है ।
५. अच्छी सलाह । उत्तम मंत्रण । अच्छा मंत्र (को॰) ।
६. बाभ्रव गौतम नाम के आचार्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—मन्त्र mfn. following good advice, Kathās.
सु—मन्त्र m. N. of a preceptor (having the patr. Bābhrava Gautama), IndSt.
of a minister and charioteer of Daśa-ratha, R.
of a counsellor of Hari-vara, Kathās.
of a son of Antarīkṣa, VP.
= सु-मन्त्रक, KalkiP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1231,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमन्त्रः, पुं, कल्किदेवस्य ज्येष्ठभ्राता । यथा, -- “कल्केर्ज्येष्ठास्त्रयः शूराः कविप्राज्ञसुमन्त्रकाः तातमातृप्रियकरा गुरुविप्रप्रतिष्ठताः ॥” इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥ अपि च । “विशाखयूपभूपालः प्रायात् साधुजनप्रियः । कल्किं द्रष्ठुं हरेरंशमाविर्भूतञ्च सम्भले ॥ कविं प्राज्ञं सुमन्त्रञ्च पुरस्कृत्य महाप्रभम् । गार्ग्य भार्ग्यविशालैश्च ज्ञातिभिः परिवारितम् ॥” इति तत्रैव ३ अध्यायः ॥ दशरथराजस्य सारथिः मन्त्री च । यथा, -- “तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्त्रं यशस्विनम् । राममानय भद्रं ते नात्र कार्य्या विचारणा ॥ अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि । तच्छ्रु त्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमत्रवीत् सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ॥” इति वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे १४ सर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-378-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें