🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:27:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुषिर
suṣira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर' (1.7.5)
छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है (1.8.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुषिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँस ।
२. बेत ।
३. अग्नि । आग ।
४. चूहा ।
५. संगीत में वह यंत्र जो वायु के जोर से बजता हो ।
६. छेद । सूराख ।
७. वायुमंडल ।
८. लौंग । लवंग ।
९. काठ । लकड़ी ।
१०. वंशी आदि मुँह से फूंककर बजा जानेवाली बाजों में से निकलनेवाली ध्वनि ।
सुषिर २ वि॰
१. छिद्रयुक्त । छेदवाला ।
२. पोला । सावकाश ।
३. उच्चारण में मंद या विलंबित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—षिर See s.v.
सुषिर mf(आ)n. (prob. fr. सु + सिरा, q.v., also written शुष्˚) ‘having a good tube or channel’, perforated, pierced, hollow, RV. &c. &c.
having spaces, MW.
slow in articulation (= विलम्बित) id.
सुषिर m. ‘having a good flow of fluid or sap’, a reed, bamboo, cane, L.
सुषिर m. fire (also n.), L.
सुषिर m. a mouse, L.
सुषिर (अम्), n. a hollow, hole, cavity, Kām.; MārkP.
a wind instrument, Saṃgīt.
the air, atmosphere, L.
cloves, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1237,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुषिर a. 1 Full of holes, hollow, perforated. --2 Slow in articulation. --रं 1 A hole, an aperture, a cavity. --2 Any wind-instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषिर न० शुष--किरच् पृषो० शस्य सः । छिद्रे भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5322,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषिरं, क्ली, (श्रुष शोषणे + “इषिमदीति ।” उणा० १ । ५२ । इति किरच् । पृषोदरादित्वात् शस्य सः । यद्वा, सुषिरस्यास्तीति । सुषि + “ऊषसुषि सुष्कमधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।) शुषिरम् । इत्यमरटीकायां भरतः । १ । ८ । १ ॥ (काष्ठम् । इति काशिका ॥ छिद्रयुक्ते, त्रि । यथा, बृहत्संहितायाम् । ५३ । ८८ । “शस्तौषधिद्रुमलतामधुरा सुगन्धिः स्निग्धा समा न सुषिरा च मही नराणाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-388-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुषिर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें