🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूना
sūnā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इरिण (3.3.63) ऊसर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूना १ वि॰ [सं॰ शून्य] [वि॰ स्त्री॰ सूनी] जिसमें या जिसपर कोई न हो । जनहीन । निर्जन । सुनसान । खाली । जैसे— सूना घर, सूना रास्ता, सूना सिंहासन । उ॰—(क) जात हुती निज गोकुल में हरि आवै तहाँ लखिकै मग सूना । तासों कहौं पदमाकर यों अरे साँवरौ बावरे तै हमैं छू ना ।—पद्माकर (शब्द॰) । (ख) राम कहाँ गए री माता । सून भवन सिंहासन सूनो नाहीं दशरथ ताता ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—करना ।—होना । मुहा॰—सूना लगना या सूना सूना लगना = निर्जीव मालूम होना । उदास मालूम होना ।
सूना २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शून्य] एकांत । निर्जन स्थान ।
सूना ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पुत्री । बेटी ।
२. वह स्थान जहाँ पशु मारे जाते हैं । बूचड़खाना । कसाईखाना ।
३. मांस का विक्रय । मांस की बिक्री ।
४. गृहस्थ के यहाँ ऐसा स्थान या चूल्हा, चक्की, ओखली, घड़ा, झाड़ में से कोई चीज जिससे जीवहिंसा की संभावना रहती है । विशेष दे॰ पंचसूना ।
५. गलशुंडी । जीभी ।
६. हाथी के अंकुश का दस्ता ।
७. हत्या । घात । विध्वंसन ।
८. प्रकाश की किरण (को॰) ।
९. नदी । सरिता (को॰) ।
१०. गले की ग्रंथियों का शोथ (को॰) ।
११. हाथी की सूँड़ (को॰) ।
१२. मेखला । श्रृंखला (को॰) । यौ॰—सूनाध्यक्ष—बूचड़खाने का निरीक्षक । सूनावत् = बूचड़खाने का मालिक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूना (आ), f. a daughter, L. (for other meanings See सूना, p. 1242, col. 3)
सूना f. (prob. fr. √ सिव्, ‘to sew’, and connected with सूचि and सूत्र; cf. सून, p. 1240, col. 1) a woven wicker-work basket or vessel of any kind, RV.; AV.; GṛŚrS.
a place for slaughtering animals, slaughter-house, butchery (wrongly शूना; cf. सूदना), MBh.; Kāv. &c.
the sale of flesh or meat, MW.
any place or utensil in a house where animals are liable to be accidentally destroyed (see पञ्च-सूना)
a stick fixed to an elephant's hook, L.
killing, hurting, injuring, BhP.
imminent death, danger of life (सूनायाम् अपि, ‘even in the last extremity’), ib.
the uvula or soft palate (in this and the next sense perhaps connected with शून), L.
inflammation of the glands of the neck (commonly called ‘mumps’), W. (accord. to some also, ‘a zone, girdle’; ‘a ray’; ‘a river’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूना 1 A slaughter-house, butcher's house; भवानपि सूनापरिचर इव गृध्र आमिषलोलुपो भीरुकश्च M. 2. --2 The sale of meat. --3 Hurting, killing, destroying. --4 The soft palate, uvula. --5 A girdle, zone. --6 Inflammation of the glands of the neck called mumps. --7 A ray of light. --8 A river. --9 A daughter. --10 An elephant's trunk. --नाः (f. pl.) The five things in a house by which animal life is likely to be destroyed; see under शूना or पंचशूना.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूना स्त्री सू--क्त तस्य नः । १ प्राणबध स्थाने “पञ्च सूना गृहस्थस्य चूल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च” मनुः २ तनयायां ३ गजशुण्डायां मेदि० ४ मांसविक्रये च संक्षिप्तसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूना, स्त्री, (सूयते स्मेति । सू + क्तः । टाप् ।) पुत्त्री । (मुञ्न पीडने + “मुजो दीर्घश्च ।” उणा० ३ । १३ । इति नः । दीर्घश्च धातोः ।) वधस्थानम् । गलशुण्डिका । इति मेदिनी । ने, २४ ॥ मृगादिमांसविक्रयः । मृगपक्षिवध- स्थानम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ [] (यथा, भागवते । १ । १७ । ३८ । “अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्म्मश्चतुर्व्विधः ॥”) जाता । इति सूनशब्दार्थदर्शनात् । सूनाप्रका- राणि तत्पापापनाशकानि च पञ्चसूनाशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूना" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें