🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सृक्व
sṛkva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सृक्व सृक्वन् संज्ञा पुं॰ [सं॰] ओठों का छोर । मुँह का कोना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृक्व n. the corner of the mouth, L.
सृक्व m. N. of a man, IndSt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृक्वं The corner of the mouth; सृक्कणी परिलोलिहन् Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सृक्व, [न्] क्ली, (सृजति लालादीनिति । सृज + वनिप् ।) ओष्ठप्रान्तभागः । यथा, -- “ -- प्रान्तावोष्ठस्य सृक्वणी ।” इत्यमरः ॥ “ओष्ठयोर्व्वामदक्षिणौ प्रान्तौ सृक्वणी उच्येते ओष्ठस्येति जातावेकत्वम् । सृजतो लालादि सृक्वणी त्रासुसिति क्वनिप् निपातनात् कङ् । सृक्वणा कणेतिप्रयोगात् वसंयोगः । अन्यथा टायां सदानोऽल्लोप इत्यल्लोपः स्यात् । ‘महासृक्काय शोभितो नृसिंहनखराग्रवत् ।’ इति श्लेषात् ककारद्वयसंयोगोऽपि । सृक्व नान्तं क्लीवं सृक्वणी क्लीवे इति सुभूतिः । प्रान्तावोष्ठस्य सृक्वणी क्लीवकाण्डे ऽमरदत्तश्च । ईबन्तापि सृक्वणी । सृक्वण्यौ विलिहति जिह्वया तथैवेति रुग्विनिश्चयः । ‘स सृक्वणीप्रान्तमसृक्प्रदिग्धं प्रलेलिहानो हरिणा विरुच्चैः ।” इति पाणिनिः ॥ सृक्वि क्लीवमिदन्तञ्च सक्थ्यस्थिनी दधि ससृक्विं तथा वारिः स्यादित्यरुणः । सृक्वं क्लीवमदन्तञ्च ‘सृक्वे द्वे चैव विज्ञेये चत्वारिंशच्च वक्त्रजाः ।” [] इत्युक्तेः । वामं लिहन् सृक्वमरण्यघूर्ण इति वसन्तराजप्रयोगाच्च ।” इति भरतः ॥
सृक्वं, क्ली, ओष्ठप्रान्तभागः । इति वसन्तराज- प्रयोगः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-407-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें