🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सोधना
sodhanā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सोधना पु † १ क्रि॰ सं॰ [सं॰ शोधन]
१. शोधन करना । शुद्ध करना । साफ करना । उ॰— बसि सकोच दसवदन बस साँच दिखावति बाल । सिय लौं सोधति तिय तनहि लगनि अगनि की ज्वाल ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. गलती या दोष दूर करना ।
३. विचार कर देखना । ठीक करना । निश्चित करना । निर्णय करना । उ॰— (क) ग्रह तिथि नखत जोगु बर बारु । लगन सोधि बिधि कीन्ह बिचारु । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) समझि करम गति धीरज कीन्हा । सोधि सुगम मगु तिन्ह करि दीन्हा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. खोजना । ढूँढना । तलाश करना । उ॰— (क) एहि कुरोग कर औषध नाहीं । सोधेऊँ सकल बिस्व मन माहीं । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) प्यासे दुपहर जेठ के थके सबै जल सोधि । मरुधर पाय मतीरहू मारु कहत पयोधि ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) मैं तोहि बरजों बार बार । तै बन सोध्यो डाढ़ डाढ़ । सब फूलन में कियो है भोग । सुख न भयो तन बाढयो रोग । — कबीर (शब्द॰) ।
४. धातोओं का औषध रुप में व्यवहार करने के लिये संस्कार । जैसे, —पारा सोधना ।
६. ठीक करना । दुरुस्त करना । सुधारना ।
७. ऋण चुकाना । अदा करना ।
८. प्रसंग करना । संभोग करना । (बाजारु) ।
सोधना पु † २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ सोधन (=अन्वेषण)] खोज । तलाश । उ॰— पीव गया परदेश सु कतहूँ सोधना । अब हूँ गृह ते निकसि करौंगी सोधना । — सुंदर ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰३४३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें