🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौत्र
sautra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौत्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्राह्मण ।
सौत्र २ वि॰
१. सूत का ।
२. सूत्र संबंधी । सूत्र का ।
३. सूत्र में उल्लिखित या कथित । श्रौत सूत्रग्रंथों से संबद्ध या उनका अनुसरण करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौत्र mf(ई)n. (fr. सूत्र) consisting or made of threads, Gaut.
relating to a Sūtra, mentioned or declared (only) in a S˚
सौत्र m. (with धातु m.) a root given in a S˚ (for the sake of the derivation of a noun, but not used as a verb), Pat.; Siddh.; Pāṇ., Sch.
सौत्र m. a Brāhman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1252,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौत्र a. (त्री f.) [सूत्र-अण्] 1 Belonging to or having a thread or string. --2 Belonging to, mentioned, occurring or declared in, a Sūtra q. v. --त्रः 1 A Brāhmaṇa. --2 An artificial root occurring in grammatical Sūtras which can not be conjugated like a regular verb, but is used only to form derivative words.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1140-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौत्र पु० पाणिन्यादिभिः सूत्रेण कर्मविशेषाय पठिन अण् । व्याद्यादिदशगणीयभिन्नेष सूत्रमात्रे कार्य्यभेदार्थं पठितष १ धातुषु । सूत्रं यज्ञसूत्रमर्हति अण् । २ विप्रे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5336,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौत्रः, पुं, (सूत्रं यज्ञसूत्रमर्हतीति । सूत्र + अण् ।) ब्राह्मणः । इति हेमचन्द्रः ॥ (सूत्रे पठितः पाणिन्यादिभिः कर्म्मविशेषायेति । अण् ।) नियतप्रयोगाभावधातुविशेषः । यथा, -- “धातूनामिह सौत्राणां द्विचत्वारिंशदीरिताः ॥ इति कविकल्पद्रुमः ॥ (सूत्रस्येदमित्यण् ।) सूत्रसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-423-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें