🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:57:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौपर्ण
sauparṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौपर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पन्ना । मरकत ।
२. सौँठ । शुंठी ।
३. गरुड़ जी के अस्त्र का नाम । गरुत्म अस्त्र ।
४. ऋग्वेद का एक सूक्त ।
५. गरुड़ पुराण ।
सौपर्ण २ वि॰ सुपर्ण अथवा गरुड़ संबंधी । गरुड़ का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौपर्ण mf(ई)n. or सौपर्ण relating or belonging to or derived from or treating of or resembling the bird Su-parṇa (q.v.), AV. &c. &c.
सौपर्ण (अम्), n. an emerald, L.
dry ginger, L.
the Sauparṇa hymn (cf. RV. i, 164, 20 and IW. 39; a Vedic story relating the transformation of the metres into birds that they might fetch the Soma from heaven), Br.; GṛŚrS.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1253,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौपर्णं 1 Dry ginger. --2 Emerald.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौपर्ण न० सुपर्णं गरुडं तद्वर्णमर्हति अण । १ मरकतमणौ २ शुण्ठ्यां राजनि० । सुवर्णमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् । भा० आ० २० अध्यायाबधौ ३४ अध्यायपर्य्यन्ते ३ अवान्तर- पर्वभेदे न० ४ पातालगरुडीलतायां स्त्री राजनि० ङीष् । तस्येदमण् ५ गरुडसम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौपर्णं, क्ली, (सुपर्णं गरुडं तद्वर्णमित्यर्थः अर्ह- तीति । सुपण + अण् ।) मरकतम् । शुण्ठी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गरुडपुराणम् । यथा, भागवते । १२ । १३ । ८ । “एकोनविंशं सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैवतु ॥” गारुत्मतास्त्रम् । यथा, रघुः । १६ । ८० । “विभूषणप्रत्युपहारहस्त- मुपस्थितं वीक्ष्य विशाम्पतिस्तम् । सौपर्णमस्त्रं प्रतिसञ्जहार प्रह्वेष्वनिर्बन्धरुषो हि सन्तः ॥”) सुपर्णसम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ८७ । ६९ । [] “छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुङ्गवः । सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-424-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें