🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:11:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौष्ठव
sauṣṭhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौष्ठव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुडौलपन । उपयुक्तता ।
२. सूंदरता । सौंदर्य ।
३. तेजी । फुरती । क्षिप्रता । लाघव ।
४. नृत्य में शरीर की एक मुद्रा ।
५. नाटक का एक अंग ।
६. चातुर्य । परम कौशल (को॰) ।
७. बाहुल्य । अधिकता (को॰) ।
८. लचक । हल्कापन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौष्ठव n. (fr. सु-ष्ठु) excellence, superior goodness or beauty, extreme skilfulness, cleverness, MBh.; Kāv. &c.
a partic. position of the body (also in dancing; often with लाघव), ib.; Saṃgīt.
self-confidence, L.
a partic. division of dramatic composition, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1255,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौष्ठवं [सुष्ठु भद्रं तस्य भावः अण्] 1 Excellence, goodness, beauty, elegance, superior beauty; सर्वांगसौष्ठवाभिव्यक्तये विरलनेपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोऽस्तु M. 1.; शरीरमसौष्ठवं Māl. 1. 17 ‘not in good trim’. --2 Extreme skilfulness, cleverness. --3 Excess. --4 Suppleness, lightness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौष्ठव न० सुष्ठ भद्रं तभ्य भावः अण् न टिनापः । आति- शप्ये “स सौष्ठवौदार्य्यविशेषशालिनीम्” सिरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5340,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौष्ठवं, क्ली, (सुष्ठु भावः । सुष्ठु + “प्राणभृज्जाति- वयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् ।” ५ । १ । १२९ । इत्यञ् ।) आतिशय्यम् । (यथा, महाभारते । १ । १३४ । १४ । “तुलेष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्व्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्ज्जुनः ॥”) प्रशंसनत्वम् । इति सुष्ठुशब्दार्थदर्शनात् ॥ (यथा हरिवंशे । ४० । ३४ । “आयुःक्षेत्राण्युपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम् ॥”) नाटकाङ्गविशषः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-427-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें