🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:16:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तूप
stūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तूप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मिट्टी आदि का ढेर । अटाला । राशि ।
२. ऊँचा ढूह या टीला ।
३. मिट्टी, ईंट, पत्थर आदि का बना ऊँचा ढूह या टीला जिसके नीचे भगवान् बुद्ध या किसी बौद्ध महात्मा की अस्थि, दाँत, केश या इसी प्रकार के अन्य स्मृति- चिह्न संरक्षित हों ।
४. केशगुच्छ । लट ।
५. मकान में का सबसे बड़ा शहतीर । जोता ।
६. शवदाह के लिये क्रम से एकत्रित लकड़ियों का ढेर । चिता (को॰) ।
७. शक्ति । क्षमता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तूप &c. See p. 1260, col. 1.
स्तूप m. (accord. to Sāy. fr. √ स्त्यै accord. to Uṇ. fr. √ 3. स्तु; prob. connected with स्तुप, under √ 3. स्तु) a knot or tuft of hair, the upper part of the head, crest, top, summit [cf. Gk. στύπος], RV.; TS.; PañcavBr.
a heap or pile of earth or bricks &c., (esp.) a Buddhist monument, dagoba (generally of a pyramidal or dome-like form and erected over sacred relics of the great Buddha or on spots consecrated as the scenes of his acts), MWB. 504
any relic-shrine or relic-casket (made of various materials, such as terra cotta, clay, elaborately formed brick or carved stone; often very small and portable, and enclosing a fragment of bone or a hair &c. of some saint or deceased relative, or inscribed with a sacred formula; these are carried long distances and deposited in hallowed spots such as Buddha-Gayā), MWB. 397, 504
any heap, pile, mound, tope, Hcat.
the main beam (of a house), ĀpGṛ.
(L. also, ‘wind; fight; = कूल; = बल; = निष्प्रयोजन’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1259,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तूपः 1 A heap, pile, mound (of earth &c.); Mu. 3. 15. --2 A Buddhistic monument, or kind of Tope erected for keeping sacred relics, as those of Buddha. --3 A funeral pile. --4 Strength, power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1145-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तूप उच्छ्राये अद० चु० अक० उभ० सेट् । स्तूपयति ते अतुस्तूपत् त । बह्वच्कत्वात् अषोपदेश एव । ५१७२ पृष्ठे ष्टूप इति धातुः षोपदेशतया प्रमादात् लिखितः ।
स्तूप पु० स्तु--पक् पृषो० स्तूप--अच् वा । १ राशोकृते मृत्ति कादो २ संघाते ३ बले ४ निष्प्रयोजने च संक्षिप्त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तूप, क उच्छ्राये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा० पर०-सक०-सेट् ।) षष्ठस्वरी । उच्छ्रायो राशी- वरणम् । स्तूपयति धान्यं कृषकः । तुष्टूपयि- षति । इति दुर्गादासः ॥
स्तूप, य इर उच्छ्राये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-पर०-सक०-सेट् ।) षष्ठस्वरी । य, स्तूप्यति । इर्, अस्तूपत् अस्तूपीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । अतुस्तूपत् । इति दुर्गादासः ॥
स्तूपः, पुं, (स्तूयते इति । स्तु + “स्तुवोदीर्घश्च ।” उणा० ३ । २५ । इति पः दीर्घश्च ।) मृदादि- कूटः । राशीकृतमृत्तिकादिः । इति पुंलिङ्ग- संग्रहे अमरः । ३ । ५ । १९ ॥ संघातः । निष्प्रयोजनम् । बलम् । इति संक्षिप्तसारोणादि- वृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-434-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें