🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:06:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्पृष्ट
spṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्पृष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. जिसने स्पर्श किया हो ।
२. छूआ हुआ । हाथ से स्पर्श किया हुआ ।
३. संपर्क में आया हुआ (को॰) ।
४. ग्रस्त । प्रभावित (को॰) ।
५. दूषित । कलुषित । कलंकित । जैसे, स्पृष्टमैथुना (को॰) ।
६. पहुँचनेवाला । उपयोग करनेवाला (को॰) ।
७. जिह्वा के या उच्चारण अवयवों के पूर्ण स्पर्श से बना हुआ (को॰) ।
स्पृष्ट २ संज्ञा पुं॰ व्याकरण के अनुसार 'क्' से 'म्' तक के वर्णी के उच्चारण में प्रयुक्त आभ्यतर प्रयत्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पृष्ट mfn. touched, felt with the hand handled, AV. &c. &c.
affected or afflicted or possessed by (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
defiled (cf. comp.)
(in gram.) formed by complete contact of the organs of utterance (applied to all consonants except semivowels [called ईषत्-स्पृष्ट, ‘formed by slight contact’] and except sibilants and ह्, which are called अर्ध-स्पृष्ट, ‘formed by half-contact’), Prāt.; Śikṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1269,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पृष्ट p. p. [स्पृश्-क्त] 1 Touched, felt with the hand. --2 Come in contact with, touching. --3 Reaching, applying or extending to; अस्पृष्टपुरुषांतरं Ku. 6. 75. --4 Affected, seized; Me. 69; अनघस्पृष्टं R. 10. 19. --5 Tainted, defiled; Ms. 8. 205. --6 Formed by the complete contact of the organs of speech (the letters of the five classes); अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः Śik. 38. --ष्टं Touch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पृष्ट त्रि० स्पृश--क्त । १ कृतस्पर्शे । भावे क्त । २ स्पर्शे न० । ३ कादिमावसानवर्णोत्पादके आभ्यन्तरपयत्रे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पृष्टः, त्रि, (स्पृश + क्तः ।) कृतस्पर्शः । यथा, प्रायश्चित्ततत्त्वधृतब्रह्मपुराणवचनम् । “उच्छिष्टेन तु शूद्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः । उपवासेन शुद्धिः स्यात् शुना संस्पृष्ट एव वा ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्पृष्ट" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬