🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हं
haṃ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हं क्रि॰ वि॰ [सं॰ हम्] दे॰ हम् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ह the thirty-third and last consonant of the Nāgarī alphabet (in Pāṇini's system belonging to the guttural class, and usually pronounced like the English h in hard; it is not an original letter, but is mostly derived from an older घ्, rarely from ध् or भ्).
2. ह m. (only L.) a form of Śiva or Bhairava (cf. नकुलीश)
water
a cipher (i.e. the arithmetical figure which symbolizes o)
meditation, auspiciousness
sky, heaven, paradise
blood
dying
fear
knowledge
the moon
Viṣṇu
war, battle
horripilation
a horse
pride
a physician
cause, motive
= पाप-हरण
= सकोप-वारण
= शुष्क
हा (also आ, f.) laughter
ह (अम्), n. the Supreme Spirit
pleasure, delight
a weapon
the sparkling of a gem
calling, calling to the sound of a lute
ह ind. = अहम् (?), IndSt.
ह mfn. mad, drunk.
3. ह ind. (prob. orig. identical with 2. घ, and used as a particle for emphasizing a preceding word, esp. if it begins a sentence closely connected with another; very frequent in the Brāhmaṇas and Sūtras, and often translatable by) indeed, assuredly, verily, of course, then &c. (often with other particles, e.g. with त्व् एव, उ, स्म, वै &c.; न ह, ‘not indeed’; also with interrogatives and relatives, e.g. यद् ध, ‘when indeed’; कद् ध, ‘what then?’ sometimes with impf. or pf. [cf. Pāṇ. iii, 2, 116]; in later language very commonly used as a mere expletive, esp. at the end of a verse), RV.; &c.
4. ह mf(आ)n. (fr. √ हन्) killing, destroying, removing (only ifc.; see अराति-, वृत्र-, शत्रुह &c.)
5. ह mf(आ)n. (fr. √ 3. हा) abandoning, deserting, avoiding (ifc.; see अन्-ओक- and वापी-ह)
ह See 4. ह, p. 1286, col. 1.
ह See 5. ह, p. 1286, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह ind. An emphatic particle used to lay stress on the preceding word and translateable by ‘verily’, ‘indeed’, ‘certainly’, &c.; but it is often used expletively without any particular signification, especially in Vedic literature; तस्य ह शतं जाया बभूवुः; तस्य ह पर्वतनारदौ गृह ऊषतुः &c. Ait. Br. It is sometimes used as a vocative particle and rarely of disdain or laughter. --हः 1 A form of Śiva. --2 Water. --3 Sky. --4 Blood. --5 A cipher. --6 Meditation. --7 Auspiciousness. --8 Paradise. --9 Heaven. [] --10 Drying. --11 Fear. --12 Knowledge. --13 The moon. --14 N. of Viṣṇu. --15 War, battle. --16 A horse. --17 Pride. --18 Horripilation. --19 A physician. --20 Cause, motive. --हं 1 The Supreme Spirit. --2 Pleasure, delight. --3 A weapon. --4 The sparkling of a gem. --5 The sound of a lute (--m. also according to some in these senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह अव्य० हा--ड । १ पादपूरणे अमरः २ मम्ब धने ३ नियोगे ४ क्षेपे ५ निग्रहे ६ निन्दायां मेदि० ७ प्रसिद्धौ च । ८ शिवे पु० ९ जले १० शून्ये १२ आकाशे १३ रक्ते १४ स्वर्गे १५ धारणे पु० मेदि० । १ पापहरणे १८ चन्द्रे शब्दर० १९ सकोप- वारणे २० शुष्के च एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5395,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह, हकारः । स तु व्यञ्जनत्रयस्त्रिंशवर्णः । अष्टम वर्गीयचतुर्थवर्णश्च । तस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा च शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥ *) अस्य स्वरूपं यथा, -- “हकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । कुण्डलीद्वयसंयुक्तं रक्तविद्युल्लतोपमम् । रजःसत्त्वतमोयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति ! ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम्) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्ध्वादाकुञ्चिता मध्ये कुण्डलीत्वं गता त्वधः । ऊर्द्ध्वं गता पुनः सैव तासु ब्रह्मादयः क्रमात् । मात्रा च पार्व्वती ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥ करीषभूषिताङ्गीञ्च साट्टहासां दिगम्बराम् । अस्थिमाल्यामष्टभुजां वरदामम्बुजेक्षणाम् ॥ नागेन्द्रहारभूषाढ्यां जटामुकुटमण्डिताम् । सर्व्वसिद्धिप्रदां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् ॥ एवं ध्यात्वा हकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “हः शिवो गगनं हंसो नागलोकोऽम्बिका- पतिः । नकुलीशो जगत्प्राणः प्राणेशः कपिलामलः ॥ परमात्मात्मजो जीवो यवाकः शान्तिदोऽङ्गनः मृगा भयोऽरुणा स्थाणुः क्रूटकूपविरावणः ॥ लक्ष्मीर्म्मविहरः शम्भुः प्राणशक्तिर्ललाटजः । स्वकोपवारणः शूली चैतन्यं पादपूरणः । महालक्ष्मीः परं शम्भुः शाखोठः सोममण्डलः ॥” इति वर्णाभिधानम् ॥ * ॥ [] अपि च । “शुक्रश्चाथ हकारोऽशः प्राणः सान्तः शिवो वियत् । अकुलो नकुलीशश्च हसः शून्यञ्च हाकिनी । अनन्तो नकुली जीवः परमात्मा ललाटजः ॥” इति बीजवर्णाभिधानम् । अपि च । “हकारो नकुलीशोऽपि हंसः प्राणोऽङ्कुशः प्रिये । महेशो नकुली चैव वरावो गगनं रविः । लिङ्गं शून्यो महाशून्यः प्राणश्च परमेश्वरि ! ॥” इति श्रीरुद्रयामले ८ पटले मन्त्राभिधानम् ॥
ह, व्य, (हन हिंसागत्योः + अन्येभ्योऽपीति डः ।) पादपूरणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ५ ॥ (यथा, रामायणे । १ । १ । ५८ । “पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥”) सम्बोधनम् । विनिग्रहः । नियोगः । क्षेपः । कुत्सा । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
हं, [म्] व्य, रुषोक्तिः । अनुनयः । इति मेदिनी ॥
हः, पुं, शिवः । जलम् । शून्यम् । धारणम् । मङ्गलम् । गगनम् । नकुलीशः । रक्तम् । स्वर्गः । इति मेदिनी ॥ पापहरणम् । चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ सकोपवारणः । शुष्कः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-499-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें