🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:25:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरिताल
haritāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिताल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरताल नाम की धातु । विशेष दे॰ हरताल ।
२. एक प्रकार का कबूतर जिसका रंग कुछ पीलापन या हरापन लिए होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिताल m. a kind of pigeon of a yellowish green colour, Columba Hurriyala, L.
हरिताल (अम्), n. yellow orpiment or sulphuret of arsenic (described as the seed or seminal energy of Viṣṇu = हरेर् वीर्यम्), MBh.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिताल &c. See under हरि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिताल न० हरिवर्णस्य पीतवर्णस्य तालः प्रतिष्ठा यत्र । १ पीतवर्णे उपधातुभेदे “स हरितालसमाननवांशुकः” माघः । २ पीतवर्णपक्षिभेदे पुंस्त्री० राजनि० । स्त्रियां ङीष् । स्वार्थे क । हरिताले न० अमरः । “हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञकम् । तयो- राद्यं गुणैः श्रेष्ठं ततो हीनगुणं परम् । स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं आभ्रपत्रवत् । पत्राख्यं तालकं विद्याद् गुणाद्यं तद्रसायनम । निष्पवं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्वं तथा गुरु । स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्पगुणं तत् पिण्डतालकम् । हपति च हरितालञ्चारुता देहजाताम् सृजति च बहुतापामङ्गसङ्कोचपीडाम् । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्यादिदमशितमशुद्धम् मारितञ्चाप्यसम्यक्” । “तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके पचेत् । दोला- यन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजद्रवैः । तिलतैले पचे द्याम यामञ्च त्रिफलाजले । एवं यन्त्रे चतुर्य्यामं पक्व शुद्ध्यति तालकम्” । अथ तालस्य मारणविधिः “सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु । खल्वे विमर्दयेदेकं दिनं पश्चाद्विशाषयेत् । ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामूर्द्धं प्रपू- रयेत् । तत्र तद्वोलकं धृत्वा पुनस्तेमैव पूरयेत् । आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे । स्थालीं चुल्यां समा रोप्य कमाद्वह्नि विवर्द्धयेत् । दिनान्यन्तरशून्यानि [] पञ्च वह्निं प्रदापयेत् । एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तस्यैकरक्तिका । अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयो- जयेत्” । एवं शोधितस्य मारितस्य तालकस्य गुणाः । “हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् । कण्डू कुष्ठास्यरोगाम्रकफपित्तकचव्रणान्” । “तालकं हरते रोगान् कुष्ठमृत्युज्वरापहम् । शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्य्यवृर्द्धिं तथायुषम्” भावप्र० । हरितालखगमांसगुणाः “हरितालोऽल्पविट्कः स्यात् कषायो मधुरो लघुः । रक्तपित्तपशमनस्तृषाघ्नो वात- कोपनः” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5418-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरितालं, क्ली, (हरितं तद्वर्णं आलातीति । आ + ला + कः ।) पीतवर्णधातुविशेषः । स तु हरेर्व्वीर्य्यम् । यथा, -- “हरितालं हरेर्व्वीर्य्यं लक्ष्मीवीर्य्यं मनःशिला । [] पारदं शिववीर्य्यं स्यात् गन्धकं पार्व्वतीरजः ॥” इति वैद्यकम् ॥ तत्पर्य्यायः । पिञ्जरम् २ पीतकम् ३ तालम् ४ आलम् ५ हरितालकम् ६ । इत्यमरः । २ । ९ । १०३ ॥ गोदन्तम् ७ पीतलम् ८ नटमण्डनम् ९ हरि- बीजम् १० सिद्धधातुः ११ । इति जटाधरः ॥ वर्णकम् १२ नटभूषणम् १३ । इति रत्नमाला ॥ पीतम् १४ गोरोचम् १५ चित्राङ्गम् १५ पिञ्ज- रकम् १७ वैदलम् १८ तालकम् १९ कनक- रसः २० काञ्चनकम् २१ विडालकम् २२ चित्र- गन्धम् २३ पिङ्गम् २४ पिङ्गसारम् २५ नौरी- ललितम् २६ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्ण- त्वम् । स्निग्धत्वम् । त्वग्दोषभूतभीतिविषयवात- रुजानाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अपि च । “हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञकम् । तयोराद्यं गुणैः श्रेष्ठं ततो हीनगुणं परम् ॥ स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं चाभ्रपत्रवत् । पत्राख्यं तालकं विद्यात् गुणाढ्यं तद्रसायनम् ॥ निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा गुरु । स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्पगुणं तत्पिण्डतालकम् ॥ हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् । कण्डुकुष्ठास्य रोगास्रकफपित्तकचव्रणान् ॥ हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृजति च बहुतापानङ्गसङ्कोचपीडाः । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्या- दिदमसितमशुद्धं मारितं चाप्यसम्यक् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अथ तालस्याशुद्धस्य दोषमाह । “अशुद्धं तालमायुर्हृत् कफमारुतमेहकृत् । तापस्फोटाङ्गसंकोचान् कुरुते तेन शोधयेत् ॥” अथ तालकस्य शोधनविधिः । “तातकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके क्षिपेत् । दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कुष्माण्डजे द्रवे ॥ तिलतैले पचेद्यामं यामञ्च त्रिफलारसे । दोलायन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥” * ॥ अथ तालकस्य मारणविधिः । “सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु । खल्ले विमर्द्दयेदेकं दिनं पश्चाद्विशोधयेत् ॥ संशोध्य गोलकं तस्य कुर्य्यात्तच्च विशोधयेत् । ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्द्धं प्रपूरयेत् ॥ तत्र तद्गोलकं धृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत् । आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे ॥ स्थालीं चूल्यां समारोप्य क्रमाद्वह्निं विवर्द्धयेत् । दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्चवह्निं प्रदीपयेत् ॥ एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तस्यैकरत्तिका । अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत् ॥” एवं शोधितस्य मारितस्य तालकस्य गुणाः । “हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् । कण्डुकुष्ठास्यरागास्रकफपित्तकचव्रणान् ॥” अन्यच्च । “तालकं हरते रोगान् कुष्ठमृत्युज्वरापहम् । [] शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्य्यवृद्धिं तथायुषः ॥” इति च भावप्रकाशः ॥
हरितालः, पुं, पीतवर्णपक्षिविशेषः । हरियाल इति भाषा । तस्य मांसगुणाः । “हरितालोऽल्पविट्कः स्यात् कषायो मधुरो लघुः । रक्तपित्तपशमनस्तृषाघ्नो वातकोपनः ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-515-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें