🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:55:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हालिक
hālika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल से जोतने वाला/हल खींचने वाला/हल का (2.9.65) सैरिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हालिक १ वि॰ [सं॰] हल संबंधी ।
हालिक २ संज्ञा पुं॰
१. कृषक । किसान । खेतिहर ।
२. एक प्रकार का छंद ।
३. पशुओं का बध करनेवाला । कसाई ।
४. वह जो हल को शस्त्र की तरह युद्ध में प्रयुक्त करता हो । हल से युद्ध करनेवाला ।
५. वह जो हल को खींचता हो । हल का बैल (को॰) ।
६. हलवाहा (को॰) ।
७. अनार । दाड़िम । उ॰—रक्त- बीज, हालिक, करक, शुक प्रिय, कुट्टिम मार । ए दाड़िम इत देखि बलि, कछु तुव दसन अकार । —नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १०२ ।
हालिक ३ वि॰ [अ॰] प्राण लेनेवाला । घातक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हालिक mfn. relating or belonging to a plough, Pāṇ. iv, 3, 124
हालिक m. a ploughman, agriculturist, Rājat.; Pañcat.
a slaughterer (used in explaining गो-विकर्त), KātyŚr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हालिकः [हलेन खनति हलः प्रहरणमस्य तस्येदं वा ठक् ठञ् वा] 1 A ploughman, an agriculturist. --2 One that draws a plough (as a plough-ox). --3 One who fights with a plough.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हालिक त्रि० हलेन स्वनति हलः प्रहरणमस्य तस्येदं वा ठक् ठञ् वा । १ हलकर्षके २ हलेन योद्धरि ३ हलसभ्य- न्धिनि च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हालिकः, त्रि, हलेन खनति यः । (हलस्यायमिति वा + हल + “हलसीरात् ठक् ।” ४ । ३ । १२४ । इति ठक् ।) हलस्य वोढा । हलसम्बन्धी । तत्पर्य्यायः । सैरिकः २ । इत्यमरः । २ । ९ । ६४ ॥ (यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशिकायाम् । २ । “त्वं हालाहलभृत्करोषि मनसो मूर्च्छां ममा- लिङ्गितो हालां नैव बिभर्मि नैव च हलं मुग्धे ! कथं हालिकः । सत्यं हालिकतैव ते समुचिता शक्तस्य गोवाहने वक्रोक्त्येति जितो हिमाद्रिसुतया स्मेरो हरः पातु वः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-533-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें