🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:05:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंतर्गत
aṃtargata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंतर्गत १ वि॰ [ सं॰ अन्तर्गत ]
१. भीतर आया हुआ । समाया हुआ । शामिल । अंतर्भूत । अंतर्गृहीत । संमिलित । उ॰— (क) 'और यह भी ध्यान हुआ कि ऐसे बडे़-बडे़ वृक्ष इन्हीं छोटे बीजों के अंतर्गत हैं' ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १२५ । ( ख) 'इस समय इतना भूभाग मलाबर के अंतर्गत है' ।—सरस्वती ( शब्द॰ ) ।
२. भीतरी । छिपा हुआ । गुप्त । उ॰— 'यह फोडा कभी प्रत्यक्ष, पभी अंतर्गत रहता है' ।—अमृतसागर (शब्द॰) ।
३. हृदय के भीतर का । अंतःकरणस्थित । उ॰— 'उनके अंतर्गत भावों को कौन जान सकता है' (शब्द॰) ।
अंतर्गत २ संज्ञा पुं॰ मन । जी । हृदय । चित्त । उ॰— (क) रुक्स रिसाइ पिता सों कह्यो । सुनि ताको अंतर्गत दह्यो ।—सूर॰, (शब्द॰) । (ख) तुलसिदास जद्यपि निसि बासर छिन छिन प्रभु मूरतिहिं निहारति । मिटति न दुसह ताप तउ तन की यह बिचारी अंतर्गत हारति ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्तर्—गत &c. See अन्तर्-√ गम्.
अन्तर्-गत or -गामिन्, mfn. gone between or into, being in, included in; being in the interior, internal, hidden, secret; disappeared, perished; slipped out of the memory, forgotten.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (43,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंतर्गत p. p. --गामिन् a. 1 Gone [] into or between, crept into (as a bad word &c.). --2 Being or seated in, included in or by, existing in, belonging to; ˚शवे ग्रामे Ms. 4. 108; लघुद्वीपा जंबूद्वीपांतर्गता एव H. 3.; पार्थिवानि च भूतानि सागरांतर्गतानि च Rām. --3 Being in the interior, hidden, concealed, internal, inward, secret, suppressed; अंतर्गतमपास्तं मे रजसोपि परं तमः Ku. 6. 60 inward; सौमित्रिरंतर्गतबाष्पकंठः R. 14. 53 with suppressed tears; K. 60; ˚तां हृदयशुद्धिं 135 inward; अंतर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावम् R. 2. 43 internal, seated in the breast or heart; ˚फलारंभाः 10. 59; ˚तो हृदयाभिलाषः K. 143; ˚तेन चंद्रापीडेन 198; नेत्रवक्त्रविकारैश्च लक्ष्यतेंऽतर्गत मनः inward or secret motives of the mind Pt. 1. 44; बाह्यैर्विभावयेल्लिंगैर्भावमंतर्गतं नृणां Ms. 8. 25; ˚गतप्रार्थनं Ś. 7. 2 inwardly longing (for the same). --4 Slipped out of memory, forgotten. --5 Vanished, disappeared. --6 Destroyed. --Comp. --उपमा a concealed simile (the particle of comparison being omitted.) --मनस् = अंतर्मनस् q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0094-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तर्गत त्रि० अन्तःअन्तकरणे गतः । अन्तःकरणस्थे देहस्थे च “अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद” इति रघुः । “येषामन्तर्गतं पापं जनानां पुण्यकर्म्मणामिति” पुरा० “अन्तर्गता मदन- वह्निशिखावली या सा बाध्यते किमिह चन्दनचर्च्चिते- नेति” उद्भटः । अभ्यन्तरस्थे च “अन्तर्गतशवे ग्रामे वृष- लस्य च सन्निधाविति” । “नेत्रवक्त्रविकारेण गृह्यते- ऽन्तर्गतं मनः” इति च मनुः । अन्तर्गतफलारम्भाः शस्यानामिव सम्पदः” इति रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0201,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तर्गतं, त्रि, (अन्तः अन्तकरणात् गतं, अथवा अन्तर्मध्ये गतं प्राप्तम् ।) विस्मृतं । मध्यप्राप्तं । इति हेमचन्द्रः ॥ (“अन्तर्गतशवे ग्रामे” । इति मनुः । “सागरान्तर्गताः केचित्केचित् पर्ब्बतमाश्रिताः” । इति रामायणम् । आभ्यन्तरः । हृदयमध्यस्थितः । अन्तःकरणस्थः । “अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं” । इति शाकुन्तले । “आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-054-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंतर्गत" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें