🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:41:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंधक
aṃdhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंधक संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्धक]
१. नेत्रहीन मनुष्य । दृष्टिरहित व्यक्ति । अंधा ।
२. कश्यप ओर दिति का पुत्र एक दैत्य । विशेष—इसके सहस्त्रर सिरे थे । मद के मारे अंधों की नाई चलने के कारण यह अंधक कहलाता था । स्वर्ग से पारिजात लाते समय यह शिव द्धारा मारा गया । इसी से शिव को अंधकारि वा अंधकारिपु कहते हैं ।
३. क्रोष्टी नामक यादव के पौत्र और युधाजित के पुत्र । विशेष—अंधक नाम की यादवों की इन्हीं से चली । इनके भाई वृष्णि जिनसे वृष्णिवंशी यादव हुए जिनमें कृष्ण थे ।
४. वृहस्पति के बड़े भाई उतथ्य ऋषि के पुत्र महातपा नामक ऋषि । इनकी माता का नाम ममता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्धक mfn. blind
अन्धक m. N. of an Asura (son of Kaśyapa and Diti)
of a descendant of Yadu and ancestor of Kṛṣṇa and his descendants
N. of a Muni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (45,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंधक a. [अंध्-कन्] Blind; अंधकः कुब्जकश्चैव Pt. 5. 91. --कः 1 N. of an Asura, son of Kaśyapa and Diti and killed by Śiva. [He is represented as a demon with 1000 arms and heads, 2000 eyes and feet, and called Andhaka, because he walked like a blind man, though he could see very well; स व्रजत्यंधवद्यस्मादनंधोपि हि भारत । तमंधंकोयं नाम्नेति प्रोचुस्तत्र निवासिनः ॥ He was slain by Śiva when he attempted to carry off the Pārijāta tree from heaven; whence Śiva is called Andhakaripu, -ari, -dvish &c. According to the Matsya Purāṇa Andhaka was admitted to the class of Gaṇas by Śiva, at his importunities and humble supplication, when he was about to be killed by the god for having attempted to carry off his wife Pārvatī]. --2 N. of a descendant of Yadu and ancestor of Kṛṣṇa and his descendants, a grandson of Kroṣṭu, son of Yudhājit who, together with his brother Vṛṣṇi is the ancestor of the celebrated family of Andhakavṛṣṇis; P. IV. 1. 114, VI. 2. 34. --3 N. of a sage, son of Mamatā and of Utathya, elder brother of Bṛhaspati. --Comp. --अरिः --रिपुः, --शत्रुः, --घाती, --असुहृद् &c. slayer of Andhaka, epithets of Śiva. --वर्तः N. of a mountain. --वृष्णि m. pl. descendants of अंधक and वृष्णि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्धक पु० अन्ध--ण्वुल् । दैत्यभेदे स च दैत्यः दितौ कश्यपादुत्पन्नः तस्य वरेण महादेवैरबध्यतामापेदे यथोक्तं हरिवंशे १४५ अ० “दितिरुवाच हतपुत्त्राऽस्मि भगवन्! देवैर्धर्म्मभृताम्बर! । अबध्यं पुत्त्रमिच्छामि देवैरमित- विक्रमम् । कश्यप उवाच । अबध्यस्ते सुती देवि! दाक्षायणि! भवेदिति । देवानां संशयो नात्र कश्चित् कमललोचने! । देवदेवमृते रुद्रं तस्य न प्रभवाम्यहम् । आत्मा ततस्ते पुत्त्रेण रक्षितव्यो हि सर्व्वथा । अन्वालभत तां देवीं कश्यपः सत्यवागथ । अङ्गुल्योदरदेशे तु सा पुत्रं सुषुवे ततः । सहस्रबाहुं कौरव्य! सहस्रशिरसं तथा । द्विसहस्रेक्षणञ्चैव तावच्चरणमेव च । स व्रजत्यन्धवद्यस्मादन- न्धोऽपि हि भारत! । तमन्धकोऽयं नाम्नेति प्रोचुस्तत्र निवासिनः । अबध्योऽस्मीति लोकान् स सर्व्वान् बाधति भारत! । हरत्यपि च रत्नानि सर्व्वाण्यात्मबलाश्रयात् । वासयत्यात्मवीर्य्येण निगृह्याप्सरसां गणान् । स्ववेश्मन्यू- र्ज्जितोऽत्यर्थं सर्व्वलोकभयङ्करः । परदारापहरणं पर- रत्नविलोपनम् । चकार सततं मोहादन्धकः पापनिश्चयः” इति “निशितत्रिशूलदीरितान्धकमहासुर इति” काद० । अन्ध एव अन्धकः स्वार्थे कन् । मुनिभेदे स च वृह- स्पतिज्येष्ठभ्रातुः उतथ्यात् ममतायामुत्पन्नः वृहस्पति- शापादन्धत्वमापेदे । तस्य जात्यन्धत्वात् दीर्घतमा इति नामान्तरं तत्कथा भा० आ० प० १०४ अ० “उत- थ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् । वृहस्पतिर्वृ- हत्तेजा ममतामन्वपद्यत ॥ उवाच ममता तन्तु देवरं वदताम्बरम् ॥ अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यता- मिति । अयञ्च मे महाभाग! कुक्षावेव वृहस्पते! । औतथ्यो वेदमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत ॥ अमोधरेतास्त्व- ञ्चापि द्वयोर्न्नास्त्यत्र सम्भवः । तस्मादेवं गतेऽद्य त्वमुपार- [] मितुमर्हसि ॥ एवमुक्तस्तया सम्यक् वृहस्पतिरुदारधीः । कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियन्त्रितुम् ॥ स बभूव ततः कामी तया सार्द्धमकामया । उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत ॥ भोस्तात! मा गमः कामं द्वयोर्ना- स्तीह सम्भवः । अल्पावकाशो भगवन्! पूर्व्वञ्चाहमिहा- गतः । अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्त्तुमर्हसि ॥ अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य वृहस्पतिः । जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम् ॥ शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः । पद्भ्यामरीधयन्मार्गं शुक्रस्य च वृहस्पतेः ॥ स्थान- मप्राप्तमथ तद्रेतः प्रतिहतन्तदा । पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो वृहस्पतिः ॥ तदृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स- रुषान्वितः । उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भत्स्य भगवानृषिः ॥ यन्मां त्वमीदृशे काले सर्व्वभूतेप्सिते सति । एवमात्य वच- स्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ॥ स वै दीर्घतमा नाम शापा- दृषिरजायत । वृहस्पतेर्वृहत्कीर्त्तेर्वृहस्पतिरिवौजसा ॥ जात्यन्धोवेदवित् प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया । तरुणीं रूपसम्पन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम् ॥ स पुत्रान् जन यामास गौतमादीन् महायशाः” इति । यादवभेदे च “सात्त्वतान् सत्त्वसम्पन्नात् कौशल्या सुषुवे सुतान् । भजिनं भजमानञ्च दिव्यं देवावृधं नृपम् । अन्धकञ्च महाबाहुं वृष्णिञ्च यदुनन्दनम् । तेषां विसर्गाश्चत्वारो विस्तरेणेह तान् शृणु । अन्धकात् काश्यदुहिता चतुरो- ऽलभ्मतात्मजान् । कुकुरं भजमानञ्च शभं कम्बलवर्हिषम्” । इति हरिवंशे ३८ अ० । “दूतं संप्रेषयामास वृष्ण्यन्धक- निवेशनम्, ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णमिति” हरिवंशः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0209-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्धकः, पुं, (अन्ध + ण्वुल् ।) देशभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ नृपभेदः । (“सुदंष्ट्रं च सुचारुं च कृष्णमित्यन्धकास्त्रयः” । इति हरिवंशे ।) असुरभेदः । इति महाभारतं ॥ (“स व्रजत्यन्धवद्यस्मादनन्धोऽपि हि भारत । तमन्धकोऽयं नाम्नेति प्रोचुस्तत्र निवासिनः” । इति हरिवंशे ।) मुनिविशेषः । इति याज्ञ- वल्क्यः ॥ (दृष्टिहीनः । चक्षुर्द्वयहीनः । “अन्धकः कुब्जकश्चैव राजकन्या च त्रिस्तनी । त्रयोऽप्यन्यायतः सिद्धाः सम्मुखे कर्म्मणि स्थिते” ॥ इति पञ्चतन्त्रे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-057-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें