🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:26:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनित्य
anitya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनित्य वि॰ [सं॰][स्त्री॰अनित्या][संज्ञा अनित्यत्व,अनित्यता]
१. जो सब दिन न रहे । अध्रुव । अस्थायी । चंदरोजा । क्षणभंगुर ।
२. नश्वर । नाशवान् ।
३. जो स्वयं कार्यरूप हो और जिसका कोई कारण हो, अत: जो एक सा न रहे । जैसे 'संसार अनित्य है' (शब्द॰) ।
४. असत्य । झुठा
५. अनिश्चित । संदेहास्पद(को॰)
६६. व्याकरण में एक नियम जो परीक्षण, प्रयोग के योग्य या अनिवार्य नहीं होता । वैकल्पित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-नित्य mfn. not everlasting, transient, occasional, incidental
irregular, unusual
unstable
uncertain
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (29,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनित्य a. 1 Not eternal or everlasting, transient, non-eternal, [] perishable (नश्वर) (opp. नित्य); गंधवती पृथ्वी सा द्विविधा नित्याऽनित्या च T. S. 9 (अनित्या = कार्यरूपा); See नित्य; यदि नित्यमनित्येन निर्मलं मलवाहिना । यशः कायेन लभ्येत तन्न लब्धं भवेन्नु किं ॥ H. 1. 48; Ms. 6. 77; धर्मोऽनित्यः सुखदुःखेप्यनित्ये जीवोऽनित्यो हेतुरस्याप्यनित्यः Mb. --2 Occasional, temporary, casual; not peremptory or obligatory as a rule &c., special. --3 Unusual, extraordinary; वर्णे चानित्ये P. V. 4. 30 (लोहितकः कोपेन अन्यथा तु श्वेतवर्ण इति भावः); आनाय्योऽनित्ये III. 1. 127 (स हि गार्हपत्यादानीयतेऽनित्यश्च सततमप्रज्वलनात् Sk.) See VI. 1. 147. --4 Unsteady, fickle, not permanent; अनित्यं यौवनं रूपं H. 4. 68; ˚हृदया हिताः Rām. --5 Uncertain, doubtful; अनित्यो विजयो यस्माद्दृश्यते युध्यमानयोः Ms. 7. 199; विजयस्य ह्यनित्यत्वात् Pt. 3. 22. --त्यं adv. Occasionally, not permanently, incidentally, casually; अनित्यं हि स्थितो यस्मात् Ms. 3. 102. --Comp. --कर्मन्, --क्रिया an occasional act, such as a sacrifice for a special purpose, a voluntary and occasional act. --दत्तः, दत्तकः, -दत्रिमः a son given by his parents to another temporarily (for temporary or preliminary adoption). --प्रत्यवेक्षा (with Buddhists) the consciousness that every thing is perishable and is passing away. --भावः transitoriness, transient state, limited nature or existence; so अनित्यता-त्वं frailty, instability. --समः a sophism or fallacious reasoning which generalizes what is exceptional (as अनित्यत्वं). --समासः a compound which it is not obligatory to form in every case (the sense of which may be equally expressed by resolving it into its constituent members.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0064-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनित्य त्रि० न नित्यः । नश्वरे, जन्ये च । “नित्याऽनित्या च च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा । अनित्या तु तदन्या- स्यादिति” भाषा० । “यदि नित्यमनित्येन निर्मलं मलवा- हिना । यशः कायेन लभ्येतेति” हितो० “रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमं त्यजेदिति” मनुः । अस्थिरे “अनित्योविजयो यस्मात् दृश्यते युध्यमानयोः । पराजयश्च संग्रामे तस्माद्युद्धं विवर्जयेदिति” मनुः । कृताकृतप्रसङ्गि नित्यं विरोधे न० त० । कृताकृतप्रसङ्गशून्येवैकल्पिके, “समासान्तविधेरनित्यत्वमिति” पा० भा० । यावदाश्रयमवस्थानायोग्ये, “वर्णे चानित्ये” इति पा० । अव्यवस्थिते, (यावदाश्रयमदनवस्थिते) “इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले, ये रसादयस्ते [] पक्वे न सन्ति, नित्यत्वाच्च नित्यं द्रव्यम् अनित्या गुणा यथा कल्कादिप्रविभागः, सएव सम्प्रन्नरसगन्धो व्याप- न्नरसगन्धो वा भवतीति” सुश्रुतम् अतएव “सत्वे निवि- शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च- सोऽसत्वप्रकृतिर्गुण” इति गुणलक्षणे गुणानामुत्प्यद- विनाशोक्तिः । सदातनभिन्ने काले च । “अनित्यं हि स्थिति र्यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते” इति मनुः । अनित्यमित्यत्र व्याप्तौ, कालाधिकरणे वा द्वितीया न मान्ताव्ययत्वमस्य तथात्वे प्रमाणाभावात् । सदाकालवृत्तिपरत्वेऽपि धातूपस्थाप्यसाध्य- क्रियाविशेषणत्वेन सञ्चारोरतिमन्दिरावधीत्यादिवत् द्विती- येति बोध्यम् । नित्यम् मान्तमव्ययम् न० त० । केचित् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनित्यः, त्रि, (नि + त्यप् ततो नञ्समासः ।) नश्वरः । अस्थायी । जन्यवस्तु । यथा, -- “धर्म्मो नित्यः सुखदुःखेऽप्यनित्ये । जीवो नित्यो हेतुरस्याप्यनित्यः” । इति महाभारते भारतसावित्री ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनित्य" आता है (12)
क्षणिक एक क्षण रहनेवाला । क्षणभंगुर । अनित्यक्षणभंगुर शीघ्र नष्ट होनेवाला । क्षण भर में नष्ट होनेवाला । अनित्यअपायी नष्ट होनेवाला । नश्वर । अस्थिर । अनित्यछनभंगु पु वि॰ नाशवान् । अनित्यनाशवान् नाश को प्राप्त होनेवाला । नश्वर । अनित्यअसमावायी जो समवाय या नित्य संबंध रखनेवाला न हो । अनित्य । आनुषंगिकआगमापायी जिसकी उत्पत्ति और विनाश हो । विनाशधर्मी । अनित्यकृतक किया हुआअध्रुव चल । चंचल । चलायमान । ड़ाबाँड़ोल । अस्थिरक्षणभंग एक बौद्ध सिद्धांत जिसमें वस्तुओं की स्थिति एक क्षण की मानी गई है । इसे…विनश्वर सब दिन या बहुत दिन न रहनेवाला । नष्ट होनेवाला । ध्वंसशील । अचिरस्थायी …काचा दे॰ 'कच्चा'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें