🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:25:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृतक
kṛtaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृतक १ वि॰ [सं॰]
१. किया हुआ ।
२. अनित्य । नैसर्गिक का उलटा (न्याय) ।
३. कृत्रिम । फरजी । बनावटी ।
४. कल्पित । दिखावटी । उ॰— ये राज्य, प्रजा ,जन, साम्य तंत्र, शासन चालन के कृतक यान । —युगांत, पृ॰, ६०, ।
५. दत्तक । गोद लिया हुआ (को॰) । यौ॰— कृतकपुत्र = दत्तक पुत्र ।
कृतक २ संज्ञा पुं॰, एक प्रकार का नमक । विटूलवण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृतक mfn. artificial, factitious, done artificially, made, prepared, not produced spontaneously, Nir.; MBh. &c.
not natural, adopted (as a son), MBh. xiii, 2630; Megh.
assumed, simulated, false, MBh.; Pañcat.; Ragh. xviii, 51 &c.
कृतक m. N. of a son of Vasu-deva, BhP. ix, 24, 47
of a son of Cyavana, VP.
कृतक n. a kind of salt (= विड्-लवण), L.
sulphate of copper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (303,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृतक a. [कृत-कन्] 1 Done, made, prepared; (opp. नैसर्गिक); [] यद्यत्कृतकं तत्तदनित्यं Nyāya Sūtra. --2 Artificial, done or prepared artificially; अकृतकविधि सर्वांगीणमाकल्पजातं R. 18. 52. --3 Feigned, pretended, false, sham, assumed; कृतककलहं कृत्वा Mu. 3; Ki. 8. 46. --4 A dopted (as a son &c.); oft. at the end of comp. also; यस्योपांते कृतकतनयः कांतया वर्धितो मे (बालमंदारवृक्षः) Me. 75; सोयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते (जहाति) Ś. 4. 13; U. 1. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0419-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृतक त्रि० कृतं करणं भावे क्त तत आगतः कन् कृत- मेव खार्थे क कृन्तति स्वरूपं कृत--क्वुन् वा । १ कृत्रिमे करणाज्जाते । कृत्रिमस्य स्वरूपाच्छादकत्वात् तथात्वम् । “यद्यत् कृतकं तदनित्यमिति न्यायः । “शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्” मुक्ता० “एतेन विधिना छन्नः कृतकेन [] यथाऽनलः” भा० वि० २ अ० । “आर्य्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि” भा० आनु० २६०७ श्लो० “कच्चिन्न कृतकैर्दूतैरित्यादि” कच्चिदध्यायशब्दे दर्शितम् । “कृतकं कामिनि चुक्षुवे मृगाक्ष्या” माघः । २ विड्लवणे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2178-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृतकं, क्ली, (कृत + संज्ञायां कन् ।) विडलवणम् । इत्यमरः ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, “विडम्पाक्यञ्च कृतकं तथा द्राविडमासुरम्” ॥ इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ कृन्ततीति कृती छेदने + “बहुलमन्यत्रापि” । उणां २ । ३७ । इति क्वुन् । मिथ्या । इत्यु- ज्ज्वलदत्तः ॥ पुं, वसुदेवस्य मदिरायां पत्न्यां जातः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते ९ । २४ । ४८ । “नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः” ॥ त्रैलोक्यमेतत् कृतकमित्युच्यते कार्य्यत्वात् । यथा, विष्णुपुराणे । २ । ७ । १६-२० । “पादगम्यन्तु यत्किञ्चित् वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारोऽस्य मयोदितः ॥ भूमिसूर्य्यान्तरं यत्तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस्तु सोऽप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम ! ॥ ध्रुवसूर्य्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्द्दश । स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥ त्रैलोक्यमेतत् कृतकं मैत्रेय ! परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् ॥ कृताकृतकयोर्मध्ये मर्हलोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योऽत्यन्तं न विनश्यति” ॥ अत्र व्याख्यायां श्रीमत्स्वामिपादेनोक्तम् । यथा, -- “त्रैलोक्यं कृतकं प्रतिकल्पं कार्य्यत्वात् । [] जनर्लोकादित्रयं अकृतकं प्रतिकल्पमकार्य्यत्वात् ॥ महलाकस्य कृताकृतत्वे हेतुमाह शून्य इति” ॥)
कृतकः, त्रि, (कृन्तति स्वरूपम् । कृत् + क्कुन् । करणा- ज्जात इत्यर्थः । कृत्रिमस्य स्वरूपाच्छादकत्वात् तथात्वम् ।) कृत्रिमः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । २ । २९ । “एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथानलः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-175-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें