🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:21:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुशय
anuśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुशय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पूर्वद्वेष । पुराना वैर । अदावत ।
२. पश्चात्ताप । अनुताप । उ॰— लघुता मत देखो वक्ष चीर, जिसमें अनुशय बन घुसा तीर ।—कामायनी, पृ॰ २५० ।
३. झगड़ा वादविवाद । कहासुनी । गर्मागर्मी ।
४. दान संबंधी झगड़ों का निर्णय, फल या फैसला (अर्थ॰) ।
५. घुणा (को॰) ।
६. लगाव । आसक्ति (को॰) ।
७. बुरे कर्मों का फल या परिणाम । कर्मविपाक (को॰) । यौ.—क्रीतानुश्य=वे नियम जो क्रय विक्रय के झगड़े से संबंध रखें । नारद स्मृति में ये बड़े विस्तार के साथ कहे गए है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-शय &c. See अनु- √ 1. शी.
अनु-शय m. close connection as with a consequence, close attachment to any object
(in phil.) the consequence or result of an act (which clings to it and causes the soul after enjoying the temporary freedom from transmigration to enter other bodies)
repentance, regret
hatred
ancient or intense enmity
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (39,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुशय, --शयिन् &c. See under अनुशी.
अनुशयः [शी-अच्] 1 Repentance, remorse; regret, sorrow; नन्वनुशयस्थानमेतत् Māl. 8; कुतस्तेऽनुशयः M. 3 why should you be sorry; बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवेयं Ś. 7. 25; इतो गतस्यानुशयो मा भूदिति V. 4; Śi. 2. 14. --2 Intense enmity or anger; शिशुपालोऽनुशयं परं गतः Śi. 16. 2; यस्मिन्नमुक्तानुशया सदैव जागर्ति भुजंगी Māl. 6. 1. --3 Hatred. --4 Close connection, as with a consequence; close attachment (to any object). --5 (In Vedānta phil.) The result or consequence of bad deeds which very closely clings to them and makes the soul enter other bodies after [] enjoying temporary freedom from recurring births; (स्वर्गार्थकर्मणो भुक्तफलस्य अवशेषः कश्चिदनुशयो नाम भांडानुसारिस्नेहवत्, यथा हि स्नेहभांडं विरिच्यर्मानं सर्वात्मना न विरिच्यते भांडानुसार्येव केश्चित् स्नेहशेषो ऽ वतिष्ठते तथानुशयोऽपि Tv.). --6 Regret in the case of purchases, technically called rescission; Ms. 8. 222; see क्रीतानुशय. --यी A disease of the feet, a sort of boil or abscess on the upper part.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0082-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुशय पु० अनु + शीङ्--अच् । अत्यन्तद्वेषे, पश्चात्तापे, पूर्बवैरे च । अनुगतः शयं हस्तं गतिस० हस्तानुगते त्रि० । तत्र क्रीतादिपदार्थविशेषेणानुशयस्वरूपादि नारदेनोक्तम् । “क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीतानुशय इत्येतद्धिवादपदमुच्यते” । तत्र च यस्मिन्नहनि पण्यं क्रीतन्तस्मिन्नेवाह्नि तदविकृतं प्रत्यर्पणीयमिति तेनैवोक्तम् । “क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुःक्रीतं मन्यते क्रयी । विक्रेतुः प्रतिदेयन्तत्तस्मिन्नेवाह्न्यविक्षतमिति” । द्वितीयादिदिने तु प्रत्यर्पणे विशेषस्तेनैवोक्तः । “द्वितीयेऽह्नि ददत् क्रेता मूल्यात्त्रिंशांशमाहरेत् । द्विगुणन्तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तदिति” । परतोऽनुशयो न कर्त्तव्य इत्यर्थः । एतच्च वीजादिव्यतिरिक्तोपभोगादिविनश्वरवस्तुविषयम् । वीजादिक्रये पुनरन्य एव प्रत्यर्पणेऽवधिरित्याह । “दशैक- [] पञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकम् । वीजायोवाह्यरत्नस्त्री दोह्यपुंसां परीक्षणम्” । वीजं व्रीह्यादिवीजम् । अयो लौहम् । वाह्यो बलीवर्द्दादिः । रत्नं मुक्ताप्रबालादि । स्त्रींदासी । दोह्यं महिष्यादि । पुमान् दासः । एषां वीजादीनां यथाक्रमेण दशाहादेकः परीक्षाकालो विज्ञेयः । परीक्ष्यमाणे च वीजादौ यद्यसम्यग्बुद्ध्याऽनु- शयो भवति तदा दशाहाभ्यन्तर एव क्रयनिवृक्षिः । न पुनरूर्द्ध्वमित्युपदेशप्रयोजनम् । यत्तु मनुवचनम् । “क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चित् यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात् तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वेति” । तदुक्तलोहादिव्यति- रिक्तोपभोगादिविनश्वरगृहक्षेत्रयानशयनासनादिविषयम् । सर्वञ्चैतदपरीक्षितक्रीतविषयम् । यत् पुनः परीक्षितन्न पुनः प्रत्यर्पणीयमिति समयं कृत्वा क्रीतं तद्दिकेत्रे न प्रत्य- र्पणीयम् तदुक्तम् । “क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः । परीक्ष्याभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुन- रिति” मिता० । ततश्च क्रीतस्य, विक्रीतस्य, अन्यथा वा कृतस्य वस्तुनः, असमीचीनत्वबुद्ध्या यः पश्चात्तापः सोऽनुशय इति बोध्यम् । “भुक्तकर्म्मणोऽवशेषे च “कृतात्ययेऽनुशय- वान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवमिति” शा० सू० स्वर्गार्थ- कर्म्मणो भुक्तफलस्यावशेषः कश्चिदनुशयो नाम भाण्डानु- सारिस्नेहवत् यथा हि स्नेहभाण्डं विरिच्यमानं न सर्वा- त्मना विरिच्यते भाण्डानुसार्य्येव कश्चित् स्नेहशेषोऽवतिष्ठते तथानुशयोऽपीति” भा० । “तत्र दृष्टं प्रत्यक्षं श्रुतिः सा हि सानुशयानामेवावरोहं दर्शयति यथा “तद्य इह रमणी चरणा अभ्यासोह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षतिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ य इह कपूयचरणा अभ्यासोह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्व- योनिं वा शूकरयोनिं चाण्डालयोनिं वेति” । चरणशब्दे नानुशयः (शेषः) सूच्यते । दृष्टश्चायं जन्मनैव प्राण्युच्चाव- चरूपौपभोगः गविभज्यमान आकस्मिकत्वासम्भवात् अनु- शयसडायं सूचयति अभ्युदयप्रत्यवाययोः सुकृतदुप्कृतहेतु- कत्वस्य सामान्यतः शास्त्रेणावगमितत्वादिति च शा० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0187-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुशयः, पुं, (अनु + शी + भावे अच्, शयं हस्त- मनुगतः प्रादिसमासः, हस्तानुगते त्रि ।) दीर्घ- द्वेषः । पूर्व्ववैरता । अनुतापः । इत्यमरः । (“अनु- शयादनुरोदिमि चोत्सुकः” । “अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम्” । इति शाकुन्तले ।) द्वेषः । अनुबन्धः । इति मेदिनी ॥ (क्रोधः । पश्चा- त्तापादिकारणात् विप्रतिपत्तिः । यथा, -- “क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः” । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें