🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:27:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपत्य
apatya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुत्र-पुत्री दोनों के लिये (2.6.28) तोक
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में (3.5.37) छह · साँप · मल्लक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपत्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] संतान (पुत्र या कन्या) । उ॰—मार्ग है शत्रुघ्न दुर्गम सत्य, तुम रहो उनके यथार्थ अपत्य ।—साकेत, पृ॰ १७५ । यौ॰—अपत्यकाम । अपत्यजीव । अपत्यदा । अपत्यपथ । अपत्यविक्रयी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपत्य n. (fr. अप), offspring, child, descendant
a patronymical affix, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपत्यं [न पतंति पितरोऽनेन, पत् बाहु˚ करणे यत्, न. त. ; some derive it from अप, the termination त्य being added to it, as in तत्रत्य, अत्रत्य, sprung from a stock; Yāska gives two etymologies: अपत्यं कस्मात् अपततं भवति पितुः सकाशादेत्य पृथगिव ततं भवति, अनेन जातेन सता पिता नरके न पततीति वा] 1 Offspring, child, progeny, issue (of animals and men); offspring in general (male [] or female); sons or grandsons and other later generations of a Gotra; अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं P. IV. 1. 162; अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः R. 1. 50. (Bhavabhūti calls an apatya ‘a knot for tying parents together’ अन्योन्यसंश्लेषणंपित्रोः; अंतःकरणतत्त्वस्य दंपत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनंदग्रंथिरेकोयमपत्यमिति बध्यते ॥ U. 3. 17). --2 A patronymic1 affix; स्त्रीपुंसयोरपत्यांताः Ak.; ˚अधिकारप्रकरणं Sk. --Comp. --काम a. desirous of progeny. --जीवः N. of a plant. --द a. giving offspring (as a Mantra &c.). --(दा) N. of a plant (गर्भदात्रीवृक्ष). --पथः the vulva. --प्रत्ययः a patronymic affix. --विक्रयिन् m. a seller of his children, a father who sells his girl for money to a bridegroom. --शत्रुः [अपत्यं शत्रुर्गर्भभेदनेन नाशकं यस्याः सा] {1} ‘having the child for its enemy’, a crab (said to die in proḍucing young). {2} a serpent. --साच् a. Ved. accompanied with offspring. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0106-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपत्य न० न पतन्ति पितरोऽनेन पत--वा करणे यत् न० त० । पुत्रदुहितृरूपे संताने । “नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति श्रुतेः पुत्राभावे स्वर्गादिलोकानुत्पत्तेः “पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते अथ पुत्रस्य पौत्रेण व्रध्नस्याप्नोति पिष्टप- मिति” या० स्मृतेश्च तदुत्पादेने स्वर्गलोकलाभोक्तेः “पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र” इति स्मृत्या नरकनिस्तारकत्वस्य श्रुतेश्च सुतादीनां पतनाहेतुत्वात् तथात्वम् पौत्रादीनामपि पतनाहेतुत्वात् अपत्यत्वम् । अतएव “अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रभिति” पा० सूत्रे पौत्रादीनामप्यपत्यशब्दपाच्यतोक्ता । पौत्रादीनां तु- गोत्रसंज्ञापीति विशेषः । “अपत्यं पितुरेव स्यात् ततः [] प्राचामपीति चेति” सि० कौ० का० । “अपत्यैरिव नीवार- भागघेयोचितैर्मृगैरिति” रघुः । “सोऽपत्यंभ्रातुरुत्पाद्येति” “अपत्यलाभात् या तु स्त्रीति, “अपत्यं धर्मशुश्रूषेति” च मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0226-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपत्यं, क्ली, (न पतति वंशो यस्मात्, पत + बाहु- ल्यात् यत्, ततो नञ्समासः ।) पुत्त्रः । कन्या । तत्पर्य्यायः । २ सन्तानः । ३ तोकं । ४ सन्ततिः । ५ प्रसूतिः । इति जटाधरः । (“अस्मिंस्तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यमुपजायते”) । इति हितोपदेशे । “महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिं तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिं” । इति कुमारसम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपत्य" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें