🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:42:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमा
amā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अमा' — साथ, निकट (अमावस्या = सूर्य-चन्द्र साथ रहें) (3.3.265)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अमावस्या ।
२. अमावस्या की कला । स्कंदपुराण के अनुसार चंद्रमा की सोलहवीं कला जिसका क्षय और उदय नहीं हौता ।
३. घर ।
४. मर्त्यलोक । इहलोक ।
५. चौपयौं की आँख पर की बतौरी जो अशुम समझी जाती है ।
अमा २ वि॰ मापरहित । अमाप [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमा See ss.vv.
1. अमा ind. (Ved. instr. fr. 2. अम, q.v.) (chiefly Ved.) at home, in the house, in the house of (gen.), with, RV. &c.
together, Pāṇ. iii, 1, 122
अमा (आ) f. = अमा-वास्या, q.v. Comm. on Ragh. xiv, 80 (in a verse quoted from Vyāsa) Comm. on Sūryas.
2. अ-मा (√ 3. मा) f. (= अ-प्रमाण) not an authority, not a standard of action, Nyāyam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमा a. [न मा-का] Measureless. --ind. Ved. 1 At home, in the house; कामश्चरताममाभूत् Rv. 2. 38. 6. --2 In this world, here below (इहलोके). --3 With, near, close to; अमैवासां तद्भवति Śat. Br. --4 Together with, in conjunction or company with, as in अमात्य, अमावास्या q. v.; अमाकृ to draw near, have near oneself. --f. 1 The day of the new moon, the day of the conjunction of the sun and moon; अमायां तु सदा सोम अषेधीः प्रतिपद्यते Vyāsa. --2 The sixteenth digit of the moon. --3 The fifteenth digit also. --m. The [] soul. --Comp. --अक्त a. Ved. met, come together. --अंतः the end of the day of new moon. --जुर् f. living at home during life, growing old at home; Rv. 10. 39. 3; being without husband in the same dwelling with her parents, as a maiden ( पितृषद्); Rv. 2. 17. 7. --पर्वन् n. the sacred time of अमा, day of new moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमा अव्य० न + मा--का । १ सहार्थे, अमेवानः सुहवाः” ऋ० २, ३६, ३ । “अमा सह भा०” । अमावस्या । २ निकटे च । न माति परिच्छिनत्ति क्षयोदयविशेषम् मा--क न० त० । सर्व्व कलाव्यापकतया स्थितायां चन्द्रस्य षोडश्यां ३ कलायाम् स्त्री “अमा षोडशभागेन देवि! प्रोक्ता महाकला संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी अमादिपौर्ण्णमास्यन्ताया एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव वरानने!” इति स्क० प्रभा० ख० । व्याख्यात चैतत् काल- माधवीये “महामाया आधारशक्तिरूपा देहिनां देहधारिणी सा चन्द्रमण्डलस्य षोडशभागेन परिमिता चन्द्रदेहधारिणी अमानाम्नी महाकलेति प्रोक्ता क्षयोदयरहिता नित्या तिथिसंज्ञिकैव इतरा अपि पञ्चदश कला दिवसव्यवहा रो पयोगिन्यः क्षयोदयवत्यः पञ्चदश तिथयो भवन्तीति तिथयः षोडशैव एवञ्चात्र सामान्यविशेषरूपेण तिथिद्वैवि ध्यमुक्तं भवति । तत्र येयम् अमेत्युक्ता क्षयोदयवर्ज्जिता ध्रुवा षोडशी कला तद्युक्तः कालस्तिथिसामान्यम् । यास्त्वव- शिष्टा वृद्धिक्षयोपेताः पञ्चदश कलास्ताभिः विशिष्ट- कालविभागस्तिथिविशेष” इति । अधिकं तिथिशब्दे वक्ष्यते [] सूर्य्यकिरणासंपर्काददीप्तायां, ४ पञ्चदश्यां कलायाम् न मीयते दृश्यते विघुरत्र । ५ अमावस्यायां तिथौ च स्त्री । “अमार्कपाते श्रवणं यदि स्यात्” “यद्यमा रविवारेण” इति च प्रा० त० पुरा० । “अमायां तु सदा सोम--ओषधीः प्रतिपद्यते” इति सोमो० । न मीयतेऽसौ मा--कर्मणि क्विप् । ६ आत्मनि पु० । ७ मानशून्ये त्रि० । ८ गृहे अव्य० निरु० । “कामश्चरताममा भूते” ऋ० २, ३८, ६ । “अमा गृहमिति” भा० । अम्यते गम्यते चन्द्रलोकात् अत्र अम--आधारे--घञ् वा ह्रस्वः । ९ इहलोके । “अमा- तोमरुतोवि आन्तरिक्षादमायुत” ऋ० ५, ५०, ५८ । “अमातः अस्माल्लोकात्” भा० । तत्र यावत्सम्पातमुषित्वा “क्षोणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्तीति” श्रुतौ चन्द्रलोकादेव इह लोकागमनात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमा, व्य,[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] (न मा + का स्वरादित्वादव्ययं ।) सहार्थं । निकटं । इत्यमरः ॥ [1] Correction submitted by on 20220314. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/SKD/issues/14#issuecomment-1066089770. note: german quotes changed to , - See reference..
अमा, स्त्री, (न माति क्षयोदयविशेषं परिच्छिनत्ति, मा + क, नञ्समासः ।) अमावस्या । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ चन्द्रमण्डलस्य षोडशकला । तथा च स्कन्दपुराणीयप्रभासखण्डे । “अमा षोडशभागेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी” ॥ अस्यार्थः । चन्द्रमण्डलस्य षोडशभागेन परिमिता आधारशक्तिरूपा क्षयोदयरहितत्वात् नित्या स्रक्सूत्रवत् सर्व्वानुस्यूता अमा नाम्नी महाकला पोक्ता । इति रघुनन्दनः ॥ (सह । सार्द्धं । समीपं । निकटं । अन्तिकं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-083-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें