🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अय
aya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है (1.4.29)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयः संज्ञा पुं॰ [सं॰] अयस् (लोहा) का समासगत रूप ।
अय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गमन । जाना । गति ।
२. अच्छा भाग्य । शुभविवाह विधि । अभ्युदय ।
३. पासा । अक्ष ।
४. शुभ कार्य । मगल कृप [को॰] । यौ॰—अयवान् अयान्वित=भाग्यवान् ।
अय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अयस्]
१. लोहा । उ॰—सुमग सकल सुठि चंचल करनी । अय इव जरत धरत पग धरनी ।—मानस, १ ।२९८ ।
२. इस्पात । शुद्ध लोहा [को॰] ।
३. अस्त्र शस्त्र । हथियार ।
४. अग्नि ।
५. कोई धातु [को॰] ।
६. स्वर्ण [को॰] ।
अय ३ अव्य [सं॰ अयि] संबोधन का शब्द । हे । विशेष—वह अधइकतर 'ए' लिखआ जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अय m. going (only ifc. cf. अभ्यस्तम् अय)
(with गवाम्) ‘the going or the turn of the cows’, N. of a periodical sacrifice, MBh.
a move towards the right at chess, Pat. (cf. अनानय)
Ved. a die, RV. x, 166, 9; AV. &c.
the number ‘four’
good luck, favourable fortune, Nalod.
अयः (in comp. for अयस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अय a. Going, moving. --यः 1 Going, moving (mostly in comp., as in अस्तमय). --2 Good actions of former birth. --3 Good fortune, good luck (शुभावहो विधिः); शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः R. 4. 26. --4 A move towards the right (in chess). --5 A die or cube (to play with); कलिः सर्वानयानभिभवति Śat. Br. --Comp. --अन्वित, अयवत् a. fortunate, lucky; सुलभैः सदा नयवताऽयवता Ki. 5. 20. --शोभिन् a. bright with good fortune.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0155-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । अयते आयिष्ट अयाम्बभूव अयामास अयाञ्चक्रे । अस्य परस्मैपदित्वमपि “अय मुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनामित्युद्भटः “शुचोदयन् दीधितिमुक्थशासः यजु० १९ ६९ । “उदयति विततो- र्द्धरश्मिः” माघः ।
अय पु० एति सुखमनेन इण्--करणे अच् । १ प्राक्तने शुभ- कर्म्मणि, २ शुभदायके--दैवे “स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णि- रयान्वितः” रघुः “तव धर्म्मः सदयीदयोज्ज्वलः” नै० ३ विधाने च । अयते जयमनेन । ४ कपर्द्दकरूपे एकाद्यङ्कयुक्ते द्यूतसाधने ५ पाशके च “अथास्मै पञ्चाक्षान् पाणावावपति अभिभूरस्येतास्ते पञ्च दिशः कल्पन्तामित्येष वा अयानभि- भूर्यत्कलिरेण हि सर्वानयानभिभवति” इति शत० ब्रा० । “अक्षा नाम कपर्द्दकाः सुवर्ण्णनिर्म्मिता, विभीतफलामि सौवर्ण्णानि वा । ते चाक्षा द्यूतकाले निवपनीयाः । तेषां चतुर्ण्णामङ्कानां कृतसंज्ञा पञ्चानां कलिसंज्ञा तथा च शाखान्तरे स्तोमसंस्थायां कृतादिव्यवहारः कृतः “ये वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत्” अथ ये पञ्च कलिः इति” यदा पञ्चाप्यक्षा उत्ताना भवन्ति तदो देवि- तुर्जयोभवति पञ्चसु त्वेकरूपासु जय एव भविष्यतीव्यत्य- त्रोक्तम् । अयशब्दः अक्षवाची” इति भा० । चतुरङ्का- न्विते ६ पाशकभागे च । “यथा कृताय विजिताया- धरेयाः संयन्ति” छा० उ० “कृतो नाम अयोद्यूत समये प्रसिद्भश्चतुरङ्कः स यदा जयति द्यूते प्रवृत्तानां, तस्मै विजिताय तदर्थमितरे त्रिद्व्येकाङ्का अधरेयाः त्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति सङ्गच्छन्ते अन्तर्भवन्ति चतुरङ्के कृताङ्के त्रिद्व्येकाङ्कानां विद्यमानत्वादन्तर्भवन्तीति” भा० । “द्यूतस्य समयः सङ्केतस्तदनुष्ठानसमयो वा येन द्यूतविद्यायां जीयते सोऽक्षस्य कश्चिद्भागोऽयशब्दवाच्यः स [] च चतुरङ्कोभागः चत्वारोऽङ्काश्चिह्नान्यस्मिन्निति व्युत्पत्तेः तस्मै, कृतनामभृते, यदा द्यूते प्रवृत्तानां मध्ये स कीऽपि जयति तदा तस्मै कृतनामभृते विजिताय अध- रेयाः संयन्तीति सम्बन्धः तदर्थं व्याचष्टे तदर्थमिति अधरेयान् व्याकरोति त्रेतेति । अक्षस्य यस्मिन् भागे त्रयोऽङ्काः स त्रेतानामायः यत्र तु द्वावङ्कौ स द्वापर नामायः । यत्र एकोऽङ्कः स कलिनामाय इति । तादर्थ्ये- नेतराङ्कानामन्तर्भावमुक्तं व्यक्तीकरोति चतुरङ्क इति तदन्त- र्भवन्ति तस्मिन् कृताये त्रेतादयस्तेऽअन्तर्भवन्ति महासंख्या- यामवान्तरसंख्यान्तर्भावः प्रसिद्ध इति” आनन्दगिरिः । यन्ति शाराः अस्मिन् इण--आधारे अच् । द्यूते सर्व- शारगन्तव्ये ७ स्थलभेदे अयानयशब्दे विवरणम् । अयते अच् । ८ गन्तरि त्रि० । चिदया आ नाम ऋ० ६, ६६, ५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0334,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अय ङ गतौ । (इति कविकल्पद्रुमः ॥) ङ अयते । इति दुर्गादासः ॥
अयः, पुं, (एति सुखमनेन, इण + करणे अच् ।) शुभावहविधिः । मङ्गलानुष्ठानं । इत्यमरः ॥ (कल्याणदायकं दैवं । “स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः” । इति रघुवंशे । नरकभेदः । अयःपानमप्यत्र । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसङ्ग्रहः ॥)
अयः, [स्] क्ली, (इणगतौ, असुन् ।) लौहं । इत्यमरः ॥ (गुडूच्यादिलौहं ॥ “आयुःप्रदाता बलवीर्य्यधाता, रोगापहर्त्ता मदनस्य कर्त्ता । अयःसमानं न हि किञ्चिदस्ति, रसायनं श्रेष्ठतमं नराणां” ॥ * ॥ “गुडूचीसारसंयुक्तं त्रिकत्रयसमन्त्वयः । वातरक्तं निहन्त्याशु सर्व्ववातहरं परं” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-091-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें