🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:27:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अयुक्त
ayukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयुक्त वि॰ [सं॰]
१. अयोग्य । अनुचित । बेठीक ।
२. अमिश्रित । असयुक्त । अलग ।
३. आपद् ग्रस्त ।
४. जो दूसरे विषय पर आसक्त हो । अनमना ।
६. असंबद्ध । युक्तिशून्य ।
७. अविवाहित (को॰) । यौ॰—अयुक्तक्रत्=बुरा या गलत काम करनेवाला । अयुक्तवार= जिसने दूतों या जासूसों की नियुक्ति न की हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-युक्त mfn. (√ युज्), not yoked, RV. x, 27, 9; ŚBr.; KātyŚr.
not harnessed, RV. ix, 97, 20; ṢaḍvBr.
not connected, not united (as vowels)
not added, not joined
not applied or made use of (see -चार below)
to be supplied (see -पदार्थ below)
not attentive, not devout, RV. v, 33, 3; ŚBr. &c.
not suited, unfit, unsuitable, MBh. &c.
not dexterous, silly, R.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयुक्त a. 1 Not yoked or harnessed. --2 Not joined, united or connected. --3 Not devout or pious, inattentive, negligent. --4 Unpractised, unused, unemployed; ˚बुद्धि, ˚चार. --5 Unfit, improper, unsuitable; अयुक्तोयं निर्देशः P. IV. 2. 64, Mbh. --6 Untrue, wrong. --7 Unmarried. --8 Opening externally. --9 Reduced to straits, miserable. --Comp. --कर्मन् n. an official (perhaps for आयुक्त˚). --कृत् a. doing improper or wrong acts. --पदार्थः the sense of a word to be supplied, as the sense of अपि q. v. --रूप a. incongruous, unsuitable; ˚पं किमतःपरं वद Ku. 5. 69.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयुक्त त्रि० युज--क्त न० त० । १ विषयान्तरासक्ततया कर्त्तव्येष्य- नवहिते, २ अनुचिते, ३ आपद्गते ४ असंयुक्ते च “अयुक्तः प्राकृतस्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः गीता” अयुक्तः अनविहित इति आ० त० रघु० । “नचायुक्तस्य भावना” गीता ५ अयोग्ये “अयुक्तरूपं किमतः परं वद” कुमा० । अयुक्तं शपथं कुर्व्वन्नयोग्योयोग्यकर्म्मकृत् । ६ बहिर्मुखे “अयुक्तः कामकारेण फले सक्तोनिबध्यते इति गींता” “अयुक्तः बहिर्मुखः” म० त० रघु० । युक्तियुक्तं युक्तम् न० त० ७ युक्तिशून्ये त्रि० । “अयुक्तंयदिह प्रोक्तम्” इति दुर्गादासः ८ अनियीजिते च । “अयुक्तचारप्राणधिः नीति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयुक्तं, त्रि, (युज् + क्तः, नञ्समासः ।) अमि- श्रितं । अनुचितं । यथा, -- “अयुक्तं यदिह प्रोक्तं प्रमादेन भ्रमेण वा” । इति दुर्गादासः ॥ (असंसक्तः । संयोगरहितः । अनियोजितः । यथा, “अयुक्तचारा राजानो भविष्यन्ति कथं नु ते” । इति रामायणे । सर्व्वदा विषयासक्तचित्ततया कर्त्तव्येष्वनवहितः । “परावमन्ता विषयेषु सङ्गवान्, न देशकालप्रविभागतत्त्ववित् । अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये, विपन्नराज्यो न चिरात् विपत्स्यसे” ॥ इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-092-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अयुक्त" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें