🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्घ
argha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्घ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. षोडशोपचार में से एक । जल, दूध, कुशाग्र, दही, सरसों, तंडुल और जव को मिलाकर देवता को अर्पण करना ।
२. अर्घ देने का पदार्थ ।
३. जलदान । सामने जल गिराना ।
४. हाथ धोने के लिये जो जल दिया जाय ।
५. हाथ धोने के लिये जल देना ।
६. मूल्य । दाम ।
७. वह मोती जो एक धरण तौल में २५ चढ़े ।
८. भेंट ।
९. जल से संमानार्थ सींचना ।
१०. मधु । शहद ।
११. घोड़ा । अश्व । क्रि प्र॰—देना । करना । यौ॰—अर्घपाद्य = हाथ पैर घोने के निमित दिया जानेवाला जल ।
अर्घ वि॰ [सं॰] दे॰ अर्द्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्घ m. (√ अर्ह्), worth, value, price, Mn. Yājñ.
(often ifc. cf. धनार्घ, महार्घ, शतार्घ, सहस्रार्घ)
respectful reception of a guest (by the offering of rice, durva-grass, flowers, or often only of water), ŚBr. xiv, &c. (often confounded with अर्घ्य, q.v.)
a collection of twenty pearls (having the weight of a Dharaṇa), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (89,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्घः [अर्घ्-घञ्] 1 Price, value; कुर्युरर्घं यथापण्यं Ms. 8. 398; Y. 2. 251; कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्घतः पातिताः Bh. 2. 15 reduced in their true value, depreciated; so अनर्घ priceless; महार्घ very costly. --2 A material of worship, respectful offering or oblation to gods or venerable men, consisting of rice, Dūrvā grass &c. with or without water; दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वार्घं पूर्णमंजलिं Y. 1. 290; कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै Me. 4; the ingredients of this offering are: -आपः क्षीरं कुशाग्रं च दधि सर्पिः सतंडुलम् । यवः सिद्धार्थकश्चैव अष्टांगोऽर्घः प्रकीर्तितः ॥ see अर्घ्य below. --Comp. --अर्ह a. worthy of a respectful offering. --दानं presentation of a respectful offering. --बलाबलं rate of price, proper price, the cheapness or dearness of articles, fall or rise in prices; Ms. 9. 329. --संख्यानं, संस्थापनं the price of commodities, appraising, assizes of goods; कुर्वीत चैषां (वणिजां) प्रत्यक्षमर्घसंस्थापनं नृपः Ms. 8. 402.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0164-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्घ मूल्ये भ्वादि० पर० सक० सेट् । अर्घति आर्घीत् । आनर्घ । अर्घः । अर्घ्यः ।
अर्घ पु० अर्घ--घञ् । क्रेयवस्तुग्रहणार्यं देये तुल्यरूपे रजतादिद्रव्यरूपे १ मूल्ये । “कुर्ब्धीर्त चैषां प्रत्यक्षमर्ध संस्थापनं नृपः” “कुर्य्युरर्घं यथापण्यमिति” च मनुः अर्ह--करणे घञ् न्यङ्क्वादित्वात् कुत्वम् । २ पूजोपचारे दूर्व्वाक्षतादौ । सामगैरयं सयकारः क्लीवलिङ्गश्च प्रयो- क्तव्यः अन्यैः पुंलिङ्गोनिर्यकारश्च । अघाय देयम् यत् । अर्घ्यम् पूजार्थे देवे जलादो अर्घद्रव्याणि च “आपः क्षीरं [] कुशाग्रञ्च दधि सर्पिः सतण्डुलम् । यवः सिद्धार्थकश्चैव अष्टाङ्गोऽर्घः प्रकीर्त्तितः” काशीखण्डम् । “तमर्व्यमर्व्यादि- कयादिपूरूषः” माघः “अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः” “अर्घानुपदमाशिष- मिति” च रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0363,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्घ, मूल्ये, (भ्वादि -- परं -- सकं सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ अर्घति गां गोपः । इति दुर्गा- दासः । (“परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नार्घन्ति रत्नानि समुद्रजानि” । इति पञ्चतन्त्रे ।)
अर्घः, पुं, (अर्घ + घञ् ।) मूल्यं । (“कुर्य्युरर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत्” । “मणिमुक्ताप्रबालानां लौहानां तान्तवस्य च । गन्धानाञ्च रसानाञ्च विद्यादर्घबलाबलम्” ॥ इति मनुः ।) पूजाविधिः । इत्यमरः ॥ अयं शब्दः सामगानां सर्व्वत्राभिलापे सयकारो नपुंसकलिङ्गे- नैव प्रयोज्यः अन्यवेदिनां निर्यकारः पुंलिङ्गेन प्रयोज्यः । इति श्राद्धतत्त्वं ॥ (दूर्व्वाक्षतसर्षप- पुष्पादिविरचितोदेवब्राह्मणादिसम्मानार्थः पूजो- [] पचारभेदः । “अये वनदेवतेयं फलकुसुमपल्लवा- र्घेण मामुपतिष्ठते” । इति उत्तरचरिते । “स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुभैः कल्पितार्घाय तस्मै” । इति मेघटूते । “टूर्व्वासर्षपपुष्पाणां दत्वाघं पूर्णमञ्जलिम्” । इति याज्ञवल्क्यः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-103-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें