🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवतंस
avataṃsa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-तंस m. n. (ifc. f(आ). ), (√ तंस्), a garland, ring-shaped ornament, ear ornament, earring, crest, R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (98,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवतंसः --सं [अव-तंस्-घञ्] 1 A garland. --2 An ear-ing, a ring-shaped ornament, an ear-ornament (fig. also); गणां नमेरुप्रसवावतंसाः Ku. 1. 55; स्ववाहनक्षोभचलावतंसाः 7. 38; चंदनपल्लवावतंसां K. 11, 12, 140, 97; [] R. 13. 49; Dk. 5, 88; Ki. 3. 11; Śi. 3. 81; ˚उत्पलं a lotus used as an ornament; Ku. 4. 8; oft. with अ omitted; यैर्वतंसकुसुमैः प्रियमेताः Śi. 10. 67. --3 An ornament worn on the head, crest; (fig.) anything that serves as an ornament; ‘decked with’; तामरसावतंसा जलसंनिवेशाः Chāt. 2. 3; पुंडरीकावतंसाभिः परिखाभिः Rām.; पुष्पावतंसं सलिलं Suśr.; कल्याणावतंसा कल्याणसंपद् Māl. 6.
अवतंसः --सं [अव-तंस्-घञ्] 1 A garland. --2 An ear-ing, a ring-shaped ornament, an ear-ornament (fig. also); गणां नमेरुप्रसवावतंसाः Ku. 1. 55; स्ववाहनक्षोभचलावतंसाः 7. 38; चंदनपल्लवावतंसां K. 11, 12, 140, 97; [] R. 13. 49; Dk. 5, 88; Ki. 3. 11; Śi. 3. 81; ˚उत्पलं a lotus used as an ornament; Ku. 4. 8; oft. with अ omitted; यैर्वतंसकुसुमैः प्रियमेताः Śi. 10. 67. --3 An ornament worn on the head, crest; (fig.) anything that serves as an ornament; ‘decked with’; तामरसावतंसा जलसंनिवेशाः Chāt. 2. 3; पुंडरीकावतंसाभिः परिखाभिः Rām.; पुष्पावतंसं सलिलं Suśr.; कल्याणावतंसा कल्याणसंपद् Māl. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0180-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवतंस पु० न० अव--तन्स--घञ् । १ कर्णपूरे, २ शिरोभूषाभेदे च । “कण्णावतंसद्विगुणाक्षसूत्रम्” “स्ववाहनक्षोभचलाव- तंसाः” “गणा नामेरुप्रसवावतंसाः” इति च कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवतंसः, पुं, क्ली, (अव + तन्स + घञ् ।) कर्णपूरः । कर्णभूषणं । (“तं मातरो देवमनुव्रजन्त्यः स्ववाहनक्षोभवचलातंसाः” । [] इति कुमारसम्भवे ।) शेखरः । शिरोभूषणं । तत्पर्य्यायः । वतंसः २ उत्तंसः ३ । इत्यमरः ॥ मुकुटं ४ मकुटं ५ मौलिः ६ मौलीकः ७ शेखरं ८ उष्णीषकः ९ कौटीरकं १० कोटीरं ११ किरीटं १२ चूडामणिः १३ शिरोरत्नं १४ शिरो- मणिः १५ । कर्णभूषणं । तत्पर्य्यायः । वतंसः २ कर्णपुरः ३ कुण्डलं ४ कर्णवेष्टनं ५ उत्तंसः ६ दन्तपत्रं ७ कर्णकं ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-124-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवतंस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें